Άλτρος κάβος κονταρέμους ή κατασκευή του διπλού στο εργαστήριο του συγγραφέα: « ο Πανταρώτας» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη.

Άλτρος κάβος κονταρέμους: πάμε σ’ άλλους γιαλούς κατά το Altros cantos cantaremus ας τραγουδήσουμε άλλα τραγούδια σύμφωνα με τον καθηγητή Γ.Π. Σαββίδη. Με αυτή τη φράση, έχοντας μόλις γλυτώσει από τους ληστές που τον πυροβολούσαν από την ξηρά, ο μπαρμπ΄ Αλέξης ψηλαφεί «περίτρομος» τα μέλη του, ανακουφισμένος που διέφυγε τον κίνδυνο και κωπηλατεί – ελαύνει – με ταχύτητα για να απομακρυνθεί από την ξηρά. Η φράση μετασχηματισμός και παραφθορά του Altros cantos στο ΄Αλτρος κάβος από τον μητιόεντα ναυτικό ο οποίος καταφέρνει να εξαπατήσει και να ξεφύγει από τους επίφοβους ληστές είναι μια ακόμα «α φ ι έ ρ ω σ η» από τον Παπαδιαμάντη στη γλωσσοπλαστική δύναμη του παρεφθαρμένου προφορικού λόγου που χρησιμοποιούν οι γνήσιοι και ευσεβείς ήρωές του.


Οι Άγιοι του Παπαδιαμάντη, «τραυλοί, βραδύγλωσσοι και μογιλάλοι» – με «παράλυτη γλώσσα» όπως η «Χτυπημένη» νύφη της γρια – Παντελούς ή με τη «γλώσσα δεμένη μετά γλωσσοδέτου μέχρι της ρίζης των οδόντων» όπως ο Μανώλης ο Ταπόης στο Γουτού – Γουπατού έχουν το «χάρισμα» της χωλότητας του λόγου ως θείον δώρον: Όπως ο Ιακώβ που πάλεψε με τον άγγελο και μετά απέκτησε την «θεϊκή» ιδιότητα της χωλότητας , ο κουτσός Ήφαιστος που έχει μαγικές ιδιότητες (1), ο Λάβδακος που χωλαίνει – στο βάδισμα και στην ομιλία σύμφωνα (2) με τον J. P. Vernant - έτσι και ο Μανόλης ο Ταπόης είναι κυλλός, χωλός και τραυλός.

Βραδύγλωσσος ήταν και ο αγαπημένος του, ο Άγιος Νικόλαος Πλανάς. (3)

Ο Παπαδιαμάντης με ευλαβική σχολαστικότητα μεταγράφει και καταγράφει τον παρεφθαρμένο λόγο των τραυλών και σε ορισμένες περιπτώσεις τον ε ρ μ η ν ε ύ ε ι για τους αμυήτους, ως να επρόκειτο για μια άλλη γλώσσα, όπως η μυστική γλώσσα των διδύμων που μόνο αυτοί – μεταξύ τους μπορούν να καταλάβουν.

Έτσι διαβάσαμε το « Κ’ στος μπρε Κ’στος ανέστη» ή το «Ναι, είμι ταπόι! Ισύ είσι ταπόι. (Ναι είμαι χταπόδι. Εσύ είσαι χταπόδι)» στο Γουτού Γουπατού ή ακόμα και το «έλα μικλό μου! Κατελνιώ μου! Καλδιά μ’ πονεί» της τραυλής χτυπημένης νύφης της γρια – Παντελούς.


Η μετάπλαση και η παραφθορά δεν προέρχονται όμως μόνο από το «άγγιγμα του αγγέλου». Τις γεννά και η ευφυής, γλωσσοπλαστική προσαρμογή που προκαλεί η πολύτροπη νόηση και η ανάγκη, η μάχη για την επιβίωση. Ο μπαρμπ’ Αλέξης, όπως ο συνονόματός του κυρ Αλέξανδρος που «συρράπτει επιφυλλίδας» από τις αναμνήσεις των παιδικών του χρόνων δημιουργώντας τους ήρωες των ιστοριών του, δεν σκαρώνει μόνο το απολαυστικό «άλτρος κάβος κονταρέμους», αλλά και αυτός δημιουργεί έναν άνθρωπο – φάντασμα, ένα είδωλο, τον Γιάννη τον Άπιαστο. Αυτός υποτίθεται ότι τον συνοδεύει, όπως ο νόμος το απαιτεί, στα δρομολόγια του «υπόσαρθρου πλοιαρίου» του.

Το επίθετο του Γιάννη του Άπιαστου, όπως ο «κύριος Σμιθ» το κραυγαλέα κοινότοπο ψευδώνυμο στα αστυνομικά μυθιστορήματα, είναι Ιωαννίδης. Η ύπαρξή του – «τα χαρτιά του είναι σωστά» - για να πάρει σύνταξη από το Ναυτικό Απομαχικό Ταμείο ενώ αυτός είναι «εν διηνεκεί απουσία» πιστοποιείται στα χαρτιά σε αντίθεση με τον υπαρκτό χωροφύλακα μπαρμπα Κίτσο στην εξοχική Λαμπρή που δεν είναι βέβαιον ότι είναι «περασμένος στα μητρώα».

Η εξαπάτηση των λιμενικών υπαλλήλων, των επιστατών των λιμένων, των υγειονομικών φυλάκων και των τελωνοσταθμαρχών συντελείται με ανεξάντλητες δικαιολογίες για την αδικαιολόγητη απουσία του ανύπαρκτου βοηθού*:

«Πού είναι ο σύντροφός σου; Μοναχός σου αρμενίζεις;
- Πάει ν΄αγοράσει ψωμιά, απήντα ο μπαρμπ΄Αλέξης. Τώρα τον περιμένω να γυρίσει.
[…]
- Και πού είναι αυτός ο Πανταρώτας;
- Με καρτερεί στη βάρκα.
- Πώς και δεν τον παρουσιάζεις ποτέ;
- Ολημέρα στην πιάτσα βρίσκεται. Αδειάζει από το μεθύσι;»

Σε άλλες περιπτώσεις εξαγοράζει την ανοχή του κρατικού υπαλλήλου προσφέροντάς του διάφορα καλούδια:

«Υπό την πρώρα της βάρκας έκρυπτε πάντοτε μιαν τσότραν γεμάτην, ή και δαμεζάναν ολόκληρον, του ευρίσκοντο δε και κάτι ορεκτικά εδέσματα της πατρίδος του. Με μισή αστακουρά, με κανέν καπνιστό κεφαλόπουλο, της λίμνης, με ολίγον αυγοτάραχον, μ΄έναν έγχελυν αλατισμένον, όλα προϊόντα της μικράς ωραίας νήσου, ο μπαρμπ΄ Αλέξης έκαμνε τη δουλειά του»

Άλλοτε επιστρατεύει τους κατά καιρούς επιβάτες του πλοιαρίου του, όποτε διαισθάνεται τον κίνδυνο από «ερχόμενον αντίπρωρα» βασιλικόν πλοίον οπότε παρατηρείται το ευτράπελον:

«από της ξηράς έβλεπον πράγμα απίστευτον, φουστανελλάν κυβερνώντα την λέμβον».

Εν κατακλείδι, ο μυθιστορηματικός ήρωας, ο ήρωας που υπάρχει στα χαρτιά, η κατασκευή του Αλέξη/Αλέξανδρου, αποκαλύπτεται ως κατασκευή, στο εργαστήριο του συγγραφέα όταν ο μπαρμπ΄Αλέξης τον σκαρώνει με τα εξαρτήματα της βάρκας του:

«Σηκώνεται, λαμβάνει το έν εκ των ζυγών, εφ΄ων καθέζοντο οι ερέται, το ανορθοί, εβγάζει ένα σκαλμόν, τον προσδένει δια του τροπωτήρος σταυροειδώς επί του ζυγού.
Κόπτει από την πρώραν, αναζητεί τα παλαιά ράκη του, ενδύει το διπλούν ξύλον με μιαν κάπαν, της οποίας τα μανίκια εκρέμαντο σπαρακτικώς περί τα δύο άκρας του σκαλμού,
Επί της κορυφής του ορθού ξύλου θέτει ένα ναυτικόν κούκον, τον οποίον είχεν, αφ΄ού χρόνου εταξίδευεν με τα ξένα πλοία εις την Ιταλίαν και εις την Αδρίαν.
Δια να σταθεί οποσούν ο κούκος, τον περιδένει ολόγυρα με το κίτρινον ζωνάρι του ως σαρίκι,

-Είναι σωστό σκιάζουρο, εψιθύρισεν ο μπαρμπ' Αλέξης.»

Ο μπαρμπ΄Αλέξης, καταπληκτικός τεχνίτης και δημιουργός χαρακτήρων, εισπράττει τα συγχαρητήρια του κελευστού της βασιλικής ημιολίας.

«-Μπράβο καπετάν Αλέξη, τω έκραξεν, είσαι πολύ σβέλτος.»

- Αλήθεια, απήντησεν ο κυρ΄Αλέξανδρος… και μάλιστα ο σύντροφός μου

* Τα αποσπάσματα από το κείμενο προέρχονται από το Δεύτερο τόμο των Απάντων του Παπαδιαμάντη, Κριτική Έκδοση Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου, από τις Εκδόσεις Δόμος (1989)

(1) Marie Delcourt , Hephaistos, ou la legende du magicien, Belles Lettres, 1982
(2) Ο κουτσός τύραννος: Από τον Οιδίποδα στον Περίανδρο, J. P. Vernant, Μύθος και τραγωδία στην Αρχαία Ελλάδα, Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος, 1991
(3) Μνημονεύοντας τους νεκρούς στον Άγιο Ελισσαίο, στο http://waxtablets.blogspot.com/2008/03/blog-post.html

Στις εικόνες: πλοιάρια από το νησί του Haut στο Maine, από το δικτυακό τόπο http://www.isleauhaut.net/history.htm