Πέμπτη, 9 Μαρτίου 2017

«Το γράμμα σκοτώνει ενώ το πνεύμα ζωοποιεί» ( Β΄προς Κορινθίους) Πού βρίσκεται η βαρβαρότητα «Στη σωφρονιστική αποικία του Κάφκα»;







«Το δέρμα είναι μια επιφάνεια που αναμένει να της εντυπωθεί ο πολιτισμός»
Levi Strauss
                                   

Θυμάμαι την φιγούρα του  καταδίκου, στην συγκλονιστική αρχή των «Μεγάλων προσδοκιών» του Ντίκενς: την συνάντηση στο νεκροταφείο που τρομοκράτησε τον μικρό Πιπ  εκεί που του ζητούσε τροφή και μια λίμα – είχε μόλις δραπετεύσει από ένα κάτεργο/ περιφερόμενο πλοίο/ φυλακή – από αυτά που το Βρετανικό σωφρονιστικό σύστημα είχε εξαπολύσει στις θάλασσες για να αποσυμφορήσουν τις φυλακές από τον ολοένα αυξανόμενο αριθμό κρατουμένων που συσσώρευαν όχι μόνο οι παραβάσεις και το κοινό έγκλημα, αλλά και  οι αιχμάλωτοι  πολέμου από τις διάφορες συρράξεις στις οποίες είχε εμπλακεί η αυτοκρατορία τον 18ο και τον 19ο αιώνα. Αργότερα ο Μάγκουιτς, ο περί ου ο λόγος κατάδικος, θα εκτοπιστεί στην Νέα Ουαλία – στο Νότιο Ημισφαίριο όπου θα ασχοληθεί με διάφορες δουλειές – θα εκτοπισθεί σιδηροδέσμιος αλλά από ότι φαίνεται επιστρέφει πλούσιος και βοηθά κρυφά τον μικρό Πιπ. Μια μυστηριώδης νύξη στη λογοτεχνία για τον περίεργο τρόπο σωφρονισμού, μεταφοράς καταδίκων στους Αντίποδες όπου το σύστημα επιτρέπει μια δεύτερη ευκαιρία με τον όρο να παραμείνουν εκεί και να μην επιστρέψουν.
Αντίστοιχες αναφορές στην ευρωπαϊκή ιστορία, από την μεριά των Γάλλων, από τη μεριά των Γερμανών περιλαμβάνονται στα ερμηνευτικά κείμενα που συνοδεύουν την πρόσφατη έκδοση από την Κίχλη του αινιγματικού κειμένου του Φραντς Κάφκα «Στη σωφρονιστική αποικία» σε μετάφραση Βασίλη Τσαλή,  που γράφτηκε το 1914 και δημοσιεύτηκε το 1919. Τα κείμενα αυτά προσπαθούν να  εντάξουν  το αφήγημα συτό στην ιστορική πραγματικότητα της εποχής του. Στην αδιαμφισβήτητη ύπαρξη δηλαδή  τέτοιων αποικιών σε διάφορες περιοχές του πλανήτη,  όπου μαζί με το έργο της «εξημέρωσης» της φύσης, τη γνώριμη αποστολή της αποικιοκρατίας,  εξόριστες επίσης δυνάμεις καταστολής επιχειρούσαν την συμμόρφωση, τον σωφρονισμό, την εργασιακή αξιοποίηση των εκτοπισθέντων καταδίκων. Μια τέτοια δυστοπία αποτελεί το σκηνικό όπου εκτυλίσσεται η παράξενη αυτή ιστορία του Κάφκα. Ένας περιηγητής –ταξιδιώτης έχει επισκεφτεί ένα τέτοιο τόπο και παρευρίσκεται και καλείται να υποστηρίξει έναν τρόπο εκτέλεσης θανατικής ποινής ενός κρατουμένου που έχει καταδικαστεί χωρίς να έχει ποτέ  δυνατότητα δίκης.


Ήδη ο τρόπος απόδοσης δικαιοσύνης προκαλεί αποστροφή αλλά η υπόθεση δεν σταματά εδώ. Η τεχνολογία έρχεται επίκουρος στην ποινή με έναν τρόπο που έχει επινοήσει ένας αξιωματικός, ο ίδιος που έχει αναλάβει να ξεναγήσει τον ταξιδιώτη. Ένα μηχάνημα με ακίδες  είναι προγραμματισμένο να χαράσσει στο δέρμα του καταδίκου το κείμενο του νόμου που έχει παραβεί. Ο προγραμματισμός γίνεται  μέσα από ένα σύστημα τροχαλιών και γραναζιών, ότι πιο σύγχρονο δηλαδή για την εποχή και ο θάνατος είναι επώδυνος, έρχεται αργά αφήνοντας στο κείμενο το χρόνο να αποτυπωθεί και τον κατάδικο να το «διαβάσει» με το σώμα του. Ο κατάδικος παρουσιάζεται  αλυσοδεμένος μεν, αλλά χωρίς καμία συνείδηση του τι θα του συμβεί, σαν αφελής άγριος, δεν γνωρίζει την γλώσσα με την οποία μιλούν οι άλλοι βεβαίως αλλά η αφέλεια και η ιδιωτεία του είναι πέραν των ορίων αυτής  της άγνοιας.
Η εξέλιξη της ιστορίας δεν απαλλάσσει τον αναγνώστη από την παρακολούθηση της αιματηρής εφαρμογής της θανατικής μεθόδου – όχι στον κατάδικο αλλά στον ίδιο τον αξιωματικό που την στρέφει στον εαυτό του. Τούτο γιατί δεν βρίσκει την υποστήριξη που ζητά από τον επισκέπτη – ταξιδιώτη, στο αίτημά του προς τον νέο διοικητή της αποικίας, ώστε να εκσυγχρονιστεί το μηχάνημα της γραφής. Στρέφει δηλαδή προς τον εαυτό του έως τις ακραίες συνέπειες το μηχάνημα με το οποίο είχε ταυτιστεί.
Η ιστορία αυτή προσφέρεται για  πολλές ερμηνείες που σύμφωνα με το οπισθόφυλλο  μπορούμε να διακρίνουμε σε δυο κατηγορίες. Μια ως μια κριτική αυτών των εκτρωματικών κοινωνιών – των σωφρονιστικών αποικιών – εκεί προσφέρονται τεκμήρια μαρτυριών που πρέπει να είχε υπόψιν του ή να είχε διαβάσει ο Κάφκα. Η δεύτερη κατηγορία κριτικής έχει να κάνει με κάθε ολοκληρωτικό καθεστώς και την βαρβαρότητα στην οποία οδηγεί η χρήση της τεχνολογίας – ένας εκτυπωτής με πολλές ακίδες, πόσο κοντά πράγματι στην τεχνολογία της εκτύπωσης κάποιας εποχής!!! – και παράπλευρα ηθικά ζητήματα, όπως η αδράνεια του παρατηρητή που προσπαθούν να επικαιροποιήσουν το ηθικό μήνυμα, αν έχει ένα τέτοιο το κείμενο.

Τόσο ζωντανές είναι οι περιγραφές που προκαλούν δυσφορία, τόσο ακραία αιματηρές,  που  ο υποψιασμένος αναγνώστης μάλλον κλίνει προς την δεύτερη κατηγορία. Υπάρχουν ωστόσο οι ανατροπές, η ανεξήγητη αυτοκτονία του αξιωματικού, όταν δεν γίνεται αυτό που ζητά που δεν επαρκεί κατά την άποψή μου το ανατρέχει κανείς στην καταγγελία του ολοκληρωτισμού ή στις εμμονικές ενοχές του Κάφκα για να την ερμηνεύσει. Ο αξιωματικός δεν φαίνεται να έχει καμία ενοχή – πείσμα και απογοήτευση φαίνεται να τον οδηγούν στην ενέργειά του αυτή.
Ενδεχομένως η ιστορία αυτή  να είναι μια αλληγορία για την βαρβαρότητα της τεχνολογίας, μια βαρβαρότητα όμως άλλου είδους, όχι πολιτική αλλά εννοιολογική. Πρόκειται δηλαδή για ένα Κάφκα συμβολικό, πιο εσωτερικό, σαν αυτόν στον οποίον ανατρέχει ο φιλόσοφος Γκέρσομ Σόλεμ, ο επιστήθιος φίλος του Βάλτερ Μπένγιαμιν ο οποίος δηλώνει ότι χρησιμοποιεί και διαβάζει  τα κείμενα του Κάφκα με τον ίδιο τρόπο που διάβαζε τα ιερά εβραϊκά κείμενα.
Δεν θα είναι εβραϊκή η δική μου ανάγνωση όμως. Η ιστορία με τις χαραγμένες πλάκες του νόμου που παραδίδονται στο όρος Σινά είναι σίγουρα στην γραμμή ενός πολιτισμού γραφής/γραφών  και επιβολής του νόμου σε ένα λαό, τα αποτροπαϊκά κείμενα προστασίας στις εισόδους των εβραϊκών σπιτιών, η εγγραφή στο μέτωπο του Γκόλεμ της Πράγας, στοιχεία του πολιτιστικού   περιβάλλοντος από όπου κατάγεται ο συγγραφέας,  δείχνουν ότι ο Κάφκα ζούσε ενεργά σε μια παράδοση  που υπενθύμιζε και σεβόταν την  γραφή και την ερμηνεία της – τις ερμηνείες της.

Αρχίζουμε  λοιπόν από το τέλος της ελληνικής έκδοσης, της Κίχλης:
 «Εγώ δεν είμαι τίποτε άλλο παρά λογοτεχνία και δεν μπορώ και δεν θέλω να είμαι τίποτε άλλο […] ό, τι δεν είναι λογοτεχνία με κάνει να πλήττω και το μισώ γιατί με ενοχλεί ή με εμποδίζει έστω και μόνο στη φαντασία μου»
Αυτό είναι το μότο στο τέλος του βιβλίου, σχεδίασμα επιστολής προς τον πατέρα της Φελίτσε, απόσπασμα από τα Ημερολόγια, εμβληματική φράση που δημιουργεί μια εμβληματική επίσης ταύτιση του Κάφκα με τον αξιωματικό που αυτοκτονεί γιατί δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την λειτουργία της συσκευής του, της συσκευής της γραφής.
Η γραφή είναι μια τεχνολογία που σκοτώνει και τούτο έχει διατυπωθεί ήδη από την εποχή του Πλάτωνα, διαβάζουμε στο εξαιρετικό κείμενο του
Walter Ong «Προφορικότητα και εγγραματοσύνη» όπου περιγράφεται με διαύγεια και εξαντλητικές λεπτομέρειες η επιστημολογική σύγκρουση μεταξύ προφορικού και γραπτού τρόπου σκέψης. Από την μέθοδο σύνθεσης των προφορικών επών που δημοσίευσε πρώτος ο Millman Parry, τους λογότυπους, τη μνημονοτεχνική , τον παρατακτικό, αρχαϊκό τρόπο σκέψης – ένα ανθρωπολογικό και επιστημολογικό πρότυπο που δεν ευνοεί την εσωτερίκευση και την εξέταση, στην «θανατηφόρο» και «σωφρονιστική» επιβολή στη συνείδηση και στον τρόπο σκέψης του πολιτισμού της γραφής. Ο  κόσμος της προφορικότητας  ήταν ζωντανός τρόπος ζωής, βασισμένος στην επικοινωνία και την αλληλεπίδραση – ο προφορικός λόγος δεν υπάρχει ποτέ μόνος χωρίς συνομιλητή -  ζωντανός και μεταβαλλόμενος αλλά όχι αυτοεξεταζόμενος. Ο κόσμος των ιδεών αντιθέτως, βασίζεται στην αμετάβλητη κυριαρχία  των μορφών σκέψης, άφωνων και απομονωμένων όπως μόνο στο γραπτό μπορεί να αποκρυσταλλωθούν. Με την εξορία των ποιητών από την Πολιτεία του Πλάτωνα επιβεβαιώνεται η νίκη της εγγραμματοσύνης επί της προφορικότητας,  Η γραφή ωστόσο συνδέεται με το θάνατο. Καταστρέφει τη μνήμη, είναι απάνθρωπη και η  απρόσωπη η συσχέτισή της με το θάνατο έχει διαπιστωθεί πλειστάκις στην ιστορία του πολιτισμού. Για παράδειγμα στην  Β΄ προς Κορινθίους 3:6 «τὸ γὰρ γράμμα ἀποκτείνει, τὸ δὲ πνεῦμα ζωοποιεῖ» δηλαδή το γράμμα σκοτώνει ενώ το πνεύμα δίνει ζωή ή ακόμα και η παρατήρηση του Μπράουνινγκ  για τα νεκρά λουλούδια της γραφής, «την ακόμα ευρέως διαδεδομένη πρακτική του να πιέζεις ζωντανά άνθη προς το θάνατο ανάμεσα στις σελίδες των τυπωμένων βιβλίων – «μαραμένα κίτρινα μπουμπούκια/ανάμεσα σε σελίδα και σελίδα». Το νεκρό άνθος, που κάποτε ζούσε είναι το ψυχικό ισοδύναμο του προφορικού λόγου. Το παράδοξο βρίσκεται στο γεγονός ότι η νεκρότητα του κειμένου, η αφαίρεσή του από τον κόσμο των ζωντανών ανθρώπων, η άκαμπτη οπτική του σταθερότητα, επιβεβαιώνει την αντοχή του και τη δυνατότητά του να αναστηθεί σε απεριόριστα ζωντανά συγκείμενα από έναν εν δυνάμει άπειρο αριθμό ζωντανών αναγνωστών»
Η γραφή και η δυνατότητα εσωτερίκευσης του νοήματος, η γραφή ως θάνατος και βαρβαρότητα, ιδέες της νεωτερικότητας που δεν μπορεί κανείς ωστόσο να παραβλέψει διαβάζοντας το κείμενο του Κάφκα. Είναι πια κοινώς αποδεκτό ότι η γραφή – όχι μόνο η τυπογραφία – αποτέλεσε μια τεχνολογία που ο άνθρωπος ενσωμάτωσε στον πολιτισμό του. Δεν είναι έμφυτη όπως η ομιλία.

Η σύγκρουση δηλαδή πολιτισμού και βαρβαρότητας αντιστοιχεί αλληγορικά στην αντίθεση του αθώου αφελούς, ανότητου καταδίκου – σύμφωνα με το διήγημα χαζεύει, χαμογελά ανόητα, έχει ζωώδη χαρακτηριστικά σε αντιδιαστολή  με τον εκλεπτυσμένο αξιωματικό που μιλά ξένες γλώσσες,  λατρεύει και βελτιώνει  την συσκευή του και  ενδιαφέρεται για την αποτελεσματικότητά της. Αν θεωρήσει κανείς το διήγημα σαν μια τέτοια αλληγορία – η ανάγκη του Κάφκα να ζήσει μέσα από την γραφή και τη λογοτεχνία -  η ανάγκη του να κοινωνήσει – να  επιβάλει την γραφή ως τρόπο ύπαρξης, αναδεικνύεται και ανακαλείται η γραφή ως θάνατος, το αδύνατο της επικοινωνίας, η εσωτερίκευση της γραφής, η γραφή που στρέφεται στον εαυτό της, η αυτοκτονία.

Πιστεύω πως και έτσι μπορεί  να διαβαστεί η ιστορία αυτή του Κάφκα.  Ένα υποσυνείδητο κείμενο για τη λογοτεχνία και την εγγραμματοσύνη. Μια απόπειρα μύησης της κοινωνίας με τεχνολογία που παραπέμπει στις αρχέγονες τελετές της δερματοστιξίας. O Levi Strauss αναφερόμενος στις τελετές αυτές, στην εγχάραξη δηλαδή υπό την επίβλεψη και με την αποδοχή και επιβολή κάποιες φορές της κοινότητας σχημάτων στο δέρμα των ανθρώπων σε π ολιτισμούς χωρίς γραφή, είχε πει ότι το δέρμα είναι μια επιφάνεια που αναμένει να της εντυπωθεί ο πολιτισμός.

Η βαρβαρότητα της εγχάραξης δηλαδή είναι αρχαϊκής, ενοιολογικής  φύσεως  και όχι πολιτικής. Το ένα δεν αποκλείει το άλλο, βεβαίως όπως και το πλήθος των ερμηνειών στις οποίες προσφέρεται το κείμενο του Κάφκα.


Πόλυ Χατζημανωλάκη

Πέμπτη, 2 Μαρτίου 2017

Όπου αναγνωρίζω τι είχα φωτογραφίσει έξω από μετρό Άγιος Ιωάννης

Ήθελα σήμερα, όπως το συνηθίζω κάθε 2 Μαρτίου να μνημονεύσω τον Άγιο Νικόλαο Πλανά, τον βραδύγλωσσο αγαπημένο φίλο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη που με τα χαρτάκια της ανάμνησης έκανε τις λειτουργίες στον Άγιο Ελισσαίο να τραβούν σε μεγάλο μάκρος και τον Παπαδιαμάντη να χάνει την υπομονή του. Στον τέταρτο τόμο των Απάντων, υπάρχει ένα ιδιαίτερο διήγημα – κατάλογος με "Tα τραγούδια του Θεού", τα τραγούδια δηλαδή της νεκρώσιμης ακολουθίας των νηπίων που τα αγαπούσε από ότι φαίνεται πολύ ο κυρ Αλέξανδρος. Τα θυμόταν από παιδί, τότε που συνόδευε τον πατέρα του σε κηδείες νηπίων όπως στην περίπτωση του διηγήματος η «Συντέκνισσα» όπου παρατίθενται αφειδώς στίχοι όπως:
«Τῶν τοῦ κόσμου ἡδέων, ἀναρπασθὲν ἄγευστον», «Οὐδέν ἐστι πατρὸς συμπαθέστερον, οὐδέν ἐστι μητρὸς ἀθλιώτερον…», «Ὤ! Τίς μὴ θρηνήσει τέκνον μου… ὅτι βρέφος ἄωρον, ἐκ μητρικῶν ἀγκαλῶν, ὥσπερ στρουθίον ἐπέτασας… Ὦ τέκνον, τίς ποτε μὴ στενάξει βλέπων σου τὸ πρόσωπον εὐμάραντον, τὸ πρὶν ὡς ρόδον τερπνόν!…».
Εμβληματική στο τέλος η εικόνα της «Συντέκνισσας» που κρατά «τὸ μικρὸν πρόχειρον φέρετρον, ἐν εἴδει λίκνου». Ακριβώς έτσι αναπολεί με αγαλλίαση και η Χαδούλα στη Φόνισσα τον εαυτόν της να κρατά το μικρό φέρετρο ως λίκνο και στίχους από τα ίδια τροπάρια. Τα χαρούμενα αυτά τραγούδια της νεκρώσιμης ακολουθίας των νηπίων, που ήδη από τον 19ο αιώνα οι ιερείς είχαν παύσει να τα χρησιμοποιούν στο τυπικό της κηδείας των μικρών παιδιών και ο Παπαδιαμάντης βρίσκει την ευκαιρία να τα συγκεντρώσει σχεδόν όλα στο διήγημα αυτό, όπου επινοεί τον θάνατο της μικρής Αγγελικούλας – της Κούλας δηλαδή, της κόρης των φίλων του Πολυξένης και Νικολάου Μπούκη. Φροντίζει μάλιστα, όπως στο θάνατο του παλλικαριού του Κωστή Παλαμά ψαλούν τα νεκρώσιμα αυτά άσματα πάνω από την κλίνη της όσο ακόμα ζει. Βεβαίως στην κηδεία αυτός που αναλαμβάνει να τα ψάλλει είναι ο παπα Νικόλας από τον Άγιο Ιωάννη του Αγρού, ο Ναξιώτης, ο παπα Νικόλας Πλανάς, δηλαδή:
«Μόνος ὁ παπα-Νικόλας ἀπ᾿ τὸν Ἁι-Γιάννη τοῦ Ἀγροῦ, ὁ Ναξιώτης, ἐφαίνετο ὅτι ἔκανε χωριστὴν ἀκολουθίαν, ἐμορμύριζε μέσα του, καὶ τὰ ὄμματά του ἐφαίνοντο δακρυσμένα.
― Τί μουρμουρίζεις, παπά; τοῦ εἶπα, ἀπὸ τὸ ὄπισθεν τοῦ στασιδίου, ὅπου εἶχεν ἀκουμβήσει.
― Λέγω τὴν ἀκολουθίαν τῶν Νηπίων μέσα μου, εἶπεν ὁ παπα-Νικόλας. Εἰς αὐτὸ τὸ ἄκακον ἁρμόζει ἡ κηδεία τῶν νηπίων.»
Έψαξα να βρω πού να είναι η εκκλησία που λειτουργούσε ο παπα Νικόλας και ανακάλυψα ότι περνούσα κάμποσα χρόνια, όσο ο εκδοτικός οίκος Εύμαρος ήταν ακόμα στη Δάφνη, και είχα φωτογραφίσει τα υπολείματα από ένα μισο ερειπωμένο Άγιο Βήμα, στον περίβολο του Αγίου Ιωάννη, έξω από τη στάση του Μετρό όπου υπήρχε αν θυμάμαι καλά μια επιγραφή ότι όλο αυτό ήταν αφιερωμένο στον Άγιο Νικόλαο Πλανά. Η μεγάλη εκκλησία έχει μετονομαστεί σε Άγιο Ιωάννη Κυνηγό έχει όμως διατηρηθεί στο προαύλιο το προσκυνητάρι αυτό του 15ου – κάποιοι λένε και 12ου αιώνα από το εκκλησάκι στο οποίο είχε καταφύγει ο παπα Νικόλας αφού οι επίτροποι τον είχαν διώξει από τον Άγιο Παντελεήμονα επειδή ήταν βραδύγλωσσος. Λένε μάλιστα αυτοί που ψάχνουν τις παλιές δικογραφίες ότι με βασιλικό διάταγμα είχε παυθεί για έξι μήνες και από αυτήν την εκκλησία «Επί Πήξη Ιδίου Θυσιαστηρίου» παρά το ότι ο χώρος που λειτουργούσε ήταν εκκλησία.
Έτσι λοιπόν αναρτώ τις δυο φωτογραφίες που τράβηξα ένα βράδυ πηγαίνοντας σε μια βραδιά ανάγνωσης ποίησης στον Εύμαρο. 'Ηταν 7 Φεβρουαρίου του 2016. Εκείνο το βράδυ από το μετρό σε αυτή τη στάση κατέβαινε και η ποιήτρια Ευτυχία Παναγιώτου πηγαίνοντας κάπου αλλού και ανταλλάξαμε δυο τρεις φιλικές κουβέντες την ώρα που φωτογράφιζα αυτό που απόμεινε από το Άγιο Βήμα, χωρίς να γνωρίζω ότι επρόκειτο για τον Άγιο Ιωάννη των Αγρών και ακόμα περισσότερο χωρίς να μπορώ να καταλάβω ακόμα την ιδιαίτερη σχέση με τον Άγιο Νικόλαο Πλανά.












Τρίτη, 21 Φεβρουαρίου 2017

Φόρος τιμής στο έλασσον (διαδρομές με αφορμή μια επιγραφή και ένα μνημόσυνο)



Πρέπει να ψάξω βαθιά στη βιβλιοθήκη μου για να επιβεβαιώσω σε πιο από τα δυο – «στους γελοίους έρωτες» ή στο «βιβλίο του γέλιου και της λήθης» του Μίλαν Κούντερα αναφέρεται η περίπτωση του Τσέχου γιατρού – γυναικολόγου  μιας επαρχιακής πόλης που εφάρμοζε τέτοια μέτρα γονιμότητας στις ασθενείς του που δημιουργήθηκε συν τω χρόνω μια ολόκληρη γενιά παιδιών με την ίδια γαμψή μύτη – σήμα κατατεθέν της αποτελεσματικότητας των μεθόδων του γιατρού.

Μια παρόμοια ιστορία άκουσα να διηγείται ο γνωστός βιολόγος Rupert Sheldrake που οι ιδέες του για τα μορφικά πεδία και τη μνήμη του χώρου είχαν γοητεύσει τον Sebald  (και εμένα εννοείται). Έλεγε λοιπόν ο Sheldrake μια ιστορία  για τις ρηξικέλευθες ιδέες του Sir Julian Huxley για την ευγονική που έκαναν – υποτίθεται – εκατοντάδες νέους να στέλνουν επιστολές στο γιο του και να ισχυρίζονται συγγένεια πρώτου βαθμού μαζί του…



Τηρουμένων των αναλογιών,  είχα κι εγώ -  είχαμε δηλαδή με άλλους πολλούς  υπάρξει πνευματικά παιδιά ενός και μόνου ανθρώπου και μοιραζόμασταν γενιές επί γενεών τον ίδιο γραφικό χαρακτήρα στην αρχή της εφηβείας μας.
Τη δεκαετία του εξήντα στη Ρόδο, ήταν διευθυντής στο Πρότυπο Σχολείο που στεγαζόταν κάτω από την Παιδαγωγική Ακαδημία ο εξαιρετικός λόγιος και καλλιγράφος Φώτης Κυπριώτης, ο δάσκαλός μας, ιταλομαθής, που είχε ιδιοχείρως φιλοτεχνήσει και κορνιζώσει καλλιγραφημένα αποφθέγματα σοφών, του Πεσταλότζι, του Μοντεσκιέ (δεν θυμάμαι δυστυχώς άλλα ονόματα) με μια ιδιαίτερη γραμματοσειρά, που είχε φροντίσει να τη διδαχτούμε και στα γραπτά μας να την αναπαράγουμε.
Έτσι λοιπόν για ένα δυο χρόνια –  όταν ξέφευγες από την επίδρασή του έφευγε και η συνήθεια – επιμελώς κι εγώ και άλλοι, γράφαμε με αυτόν τον θαυμαστό τρόπο, με μελάνι φυσικά ποτέ δεν θα διαπράτταμε την ιεροσυλία του στυλό διαρκείας – συνδέοντας το ένα γράμμα με το άλλο, περίτεχνα, στρογγυλά, ομοιόμορφα, σαν τα παιδιά με τη γαμψή μύτη του Τσέχου γιατρού.

Θυμάμαι με νοσταλγία αυτήν την εποχή και ίσως έχω δείγματα αυτών των επιτεύξεων. Ωστόσο, πριν μερικές μέρες,  στα Χανιά, επισκεπτόμενη το σπίτι του Ελευθέριου Βενιζέλου, είδα έκπληκτη μια προσωπογραφία του, ένα πίνακα του Καλυμνίου ζωγράφου Μιχαήλ Αλαχούζου, όπου  αναπαρίσταται νέος. Η προσωπογραφία  συνοδευόμενη από ένα επίγραμμα που συνέθεσαν προς τιμήν του οι Καλύμνιοι,  μέλη του Αναγνωστηρίου  «Αι Μούσαι». Ημερομηνία Απρίλιος 1916.

Μπορώ να φανταστώ τι συνεπήρε τα μέλη του Αναγνωστηρίου στην προσφάτως Ιταλοκρατούμενη  Δωδεκάνησο – η Ιταλία είχε προσαρτήσει τα Δωδεκάνησα μόλις το 1911 – να γοητεύονται και να συνεπαίρνονται από τον νεαρό έλληνα πολιτικό. Ο Αλαχούζος ήταν ιδρυτικό μέλος του Αναγνωστηρίου το οποίο είχε συγκεντρώσει τον ανθό της διανόησης της Καλύμνου.


Αυτό που με συγκινεί όμως είναι το έλασσον, είναι η γραμματοσειρά του δασκάλου μου, στο  κάτω μέρος του πίνακα,  που από ότι φαίνεται ήταν συνήθεια όχι μόνο στη Ρόδο, αλλά και στους λογίους κύκλους της Καλύμνου ήδη από το 1916 και δεν ξέρω και παλαιότερα. Δεν ξέρω την καταγωγή της, δεν ξέρω αν ήταν συνήθεια που ήρθε με τους Ιταλούς που εκείνη την εποχή εθεωρούντο ελευθερωτές, μια και είχαν αποσπάσει τα νησιά από την Οθωμανική αυτοκρατορία, ποιου δασκάλου μαθητές είχαν υπάρξει τα μέλη του Αναγνωστηρίου και ο δάσκαλός μου αργότερα;

Με ποιο παράξενο τρόπο,  ποιο σύστημα εκπαίδευσης έφτασε πια στα σχολειά στα μέσα της δεκαετίας του 60 και την επέβαλε ο δάσκαλός μας, απαραίτητο στοιχείο ευπρέπειας και άσκησης στον τρόπο της γραφής, αλλά και διακριτικό σημάδι ότι υπήρξαμε μαθητές του, χρόνια μετά και τον θυμόμαστε με πολλή γλύκα…

Υστερόγραφο

Εψαξα στο διαδίκτυο για αναφορές στο δάσκαλό μου Φώτιο Κυπριώτη. Εμβληματική μορφή, διευθυντής του σχολείου, τον θυμάμαι με τα γυαλάκια του, αυστηρός στις ποινές, ευρηματικός στη διδασκαλία, πολύ αυστηρός αλλά αγαπητός. Θυμάμαι ότι είχε δύο κόρες και κάποτε ήρθαν να παρακολουθήσουν το μάθημα οι κόρες με τους αρραβωνιαστικούς τους.
Επιβεβαίωσα ότι είναι αυτός, από την αφιέρωση στη μνήμη του  που έκαναν οι κόρες του Δέσποινα και Ελένη στη μνήμη του στην εφημερίδα Ριζοσπάστης. Έχει πεθάνει από το 2002. Τον αναγνώρισα και από τη φωτογραφία.

Μέλος του ΚΚΕ και αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης.


Ο δάσκαλός μου είχε και μια άλλη ζωή που δεν την ήξερα(*).






(*) Ακούω τη φωνή του στο κείμενο του, πρόσκληση για την παρουσίαση του βιβλίου του και αφιέρωση σε μαθητή του,  που αναδημοσιεύεται εδώ:

http://rokar-rokar.blogspot.gr/2014/11/blog-post_54.html

Δευτέρα, 20 Φεβρουαρίου 2017

Η διαυγής φαντασμαγορική δημιουργικότητα της Σοφίας Φιλιππίδου: «Καθώς ψυχορραγώ» του Ουίλλιαμ Φώκνερ στο Θέατρο Κυκλάδων





Είχα συνοδεύσει πριν τα Χριστούγεννα τη Σοφία Φιλιππίδου στο Φάληρο, στο βιβλιοπωλείο Booktalks, όπου την είχαν προσκαλέσει για να διαβάσει ένα εορταστικό διήγημα του Αλ. Παπαδιαμάντη, το «Στο Χριστό στο Κάστρο».  Περίμενα με πολύ ενδιαφέρον να δω την δική της εκδοχή της μεγαλόφωνης ανάγνωσης, που ήμουν σίγουρη ότι δεν θα ήταν «ευσεβιστική» και μακρόσυρτη, σαν ψαλμωδία ή σχεδόν προσευχή όπως συνηθίζουν να τον αποδίδουν πολλοί συνάδελφοί της. Την έχω ακούσει να διαβάζει ποίηση και πραγματικά «διαβάζει» με ποιητική και όχι θεατρική ανάγνωση και είναι ένα όνειρο. Έτσι λοιπόν, μπορεί να μην υπάρχει τεκμήριο, βιντεάκι  ή μαγνητοφώνηση αυτής της ανάγνωσης, και δεν είμαι σίγουρη πως αν υπήρχε, θα απέδιδε αυτήν την εμπειρία. « Ένιωσα πως ανέβηκα με τα πόδια όλη τη διαδρομή στο βουνό  (μαζί με τους προσκυνητές του διηγήματος) μου είπε στο τέλος.» Είχε εξαντληθεί.
Της εξομολογήθηκα τότε, πως κάποια στιγμή, εκεί που περιέγραφε τα κύματα της θαλάσσης που ογκούντο κατάπρωρα του μικρού σκάφους που μετέφερε την συνοδεία και κάποια στιγμή η βάρκα και το πανάκι όπως αναπηδούσε έμοιαζε με «Ελληνοαλβανό χορεύοντα ηρωικούς χορούς»   με τον λευκό χιτώνα του να ανεμίζει… εκείνη τη στιγμή, όπως καθόμουν δίπλα της και κοίταζα πότε τη Σοφία πότε το κείμενο που είχε μπροστά της, είδα ανάμεσά μας ένα φουστανελλοφόρο με το χέρι ψηλά να χαιρετά και να στριφογυρίζει…
Μετά που φεύγαμε της το είπα. «Τον είδες κι εσύ;» σχολίασε.



Έχω μεγάλη εμπιστοσύνη στην ικανότητά της να ανασκάπτει κείμενα. Απόλυτη. Ανυπομονούσα λοιπόν, αφού είχα δει τι έκανε με τον Παπαδιαμάντη, να δω τι θα γίνει και με τον Φώκνερ – το δύσκολο και μη θεατρικό κείμενο του «Καθώς ψυχορραγώ» σε μετάφραση του Μένη Κουμανταρέα, που ανεβάζει – απόψε είναι η πρεμέρα – στο θέατρο της οδού Κυκλάδων του Λευτέρη Βογιατζή, σε έναν ιερό χώρο του θεάτρου. Μια εκπλήρωση για τη Σοφία, μια δυνατότητα να ξεδιπλώσει την ανασκαπτική της δύναμη επί του κειμένου αλλά και την σοφή οργάνωση, την διεύθυνση, την εξισορρόπηση, την ανάδειξη των δυνατοτήτων των άλλων, μια και έχει αναλάβει την διεύθυνση, την σκηνοθεσία του έργου και έχει να συντονίσει όλων τις αναπνοές ώστε να ακούγονται μια μια και όλες μαζί και να μην ακούγονται όταν πρέπει.
Είχα την ευκαιρία να παρακολουθήσω χτες το βράδυ την Γενική Πρόβα, με αρκετούς φίλους της που την αποθέωσαν. 

Η ιστορία της πεθαμένης μάνας – που επιβλέπει τις προετοιμασίες του θανάτου της και την κατασκευή του φέρετρου, την εκπλήρωση της υπόσχεσης από το σύζυγο να την μεταφέρει πίσω και να την θάψει στην πατρική της πόλη, τη σχέση της με τα παιδιά της, το μόχθο του ταξιδιού, τις δυσκολίες, τις αντιξοότητες, όλες οι εκδοχές μιας ιστορίας, ταυτότητες και τρόποι ύπαρξης  (η μάνα μου άλογο, η μάνα μου ένα ψάρι…)  από τους εναλλακτικούς  μονολόγους, οι μάσκες – πόσο θύμισαν τις Βάκχες της που είχε ανεβάσει στο Ίδρυμα Κακογιάννη πριν μερικά χρόνια…
Μια φαντασμαγορία, μια έξοχη εμ- ψύχωση του κειμένου – ενός τόσο δύσκολου κειμένου που κατάφερε να το κάνει να φουσκώσει σαν αερόστατο και να πετάξει – η ομάδα των ηθοποιών που θύμιζε κάποτε θίασο τσίρκου με ακροβατικά, σκηνή σκηνή και εύρημα ένα παραμύθι μαγικό, η αποθέωση της ανθρώπινης δημιουργικότητας ως την τελευταία λεπτομέρεια,  ώστε να γίνει διαυγής ο λόγος, το νόημα, η τελική απελευθέρωση, η αγάπη...
Ελπίζω να έχω την ευκαιρία να ξαναδώ την παράσταση, τόσο πολύ την χάρηκα.  Μια αισθητική απόλαυση, μια ανάταση, μια αποδοχή του μόχθου του καλλιτέχνη – τεχνίτη, ελπίζω και εύχομαι να αγαπηθεί αυτή η παράσταση από το κοινό.

Στοιχεία της παράστασης:
Μετάφραση: Μένης Κουμανταρέας
Ελεύθερη απόδοση- διασκευή: Χλόη Κολύρη
Σκηνοθεσία: Σοφία Φιλιππίδου
Σκηνογραφική επιμέλεια: Κυριακή Μαυρογεώργη
Επιμέλεια κοστουμιών- τραγουδιών -κίνησης: Σοφία Φιλιππίδου
Βοηθός ενδυματολογικού: Μάγδα Καλορίτη
Ηχητικά και μουσικά τοπία: Γεωργία Σπυροπούλου
Φωτισμοί: Νίκος Βλασόπουλος
Βοηθός σκηνοθέτη: Δανάη Γκουτκίδου, Μαρία Πολυχρόνη, Μιχαήλ Ταμπακάκης
Φωτογράφιση: Narkiss Holingberry
Παίζουν: Σοφία Φιλιππίδου, Κώστας Βασαρδάνης, Μιχάλης Καλιότσος, Έλενα Μεγγρέλη, Κωνσταντίνος Γεωργόπουλος, Μιχαήλ Ταμπακάκης και Μορφέας Παπουτσάκης
Ιnfo
Θέατρο της οδού Κυκλάδων – Λευτέρης Βογιατζής, Κεφαλληνίας & Κυκλάδων 11, Κυψέλη
Πρεμιέρα: Δευτέρα 20 Φεβρουαρίου 2017, στις 21:00.
Παραστάσεις: Δευτέρα και Τρίτη στις 21:00.
Πληροφορίες:  2108217877
Τιμές εισιτηρίων: 15€, 10€ μειωμένο


Κυριακή, 19 Φεβρουαρίου 2017

«4 λεπτά και 12 δευτερόλεπτα» είναι ο χρόνος ενός βίντεο στο διαδίκτυο: Για την παράσταση του Μιχάλη Βιρβιδάκη στο Θέατρο Κυδωνία στα Χανιά





Α) υπέρβαση των ορίων ανάμεσα στην μητρική αγάπη και τον ηθικό κώδικα
Μια μητέρα καταριέται τον γιο της, σύμφωνα με τη μια εκδοχή, επειδή έχει σκοτώσει σε μάχη τα αδέλφια της. Ζητά από τους χθόνιους θεούς το θάνατό του στο Ι της Ιλιάδας. Πρόκειται για την Αλθαία την μάνα του Μελέαγρου.
Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή, σκοτώνει η ίδια το γιο της, αφού ρίχνει το μαγικό δαυλό που συνδέεται με τη ζωή του στην πυρά, όταν μαθαίνει ότι σκότωσε τα αδέλφια της σε εμφύλια μάχη. Ο γιος πεθαίνει και  η μάνα αυτοκτονεί.
Η τραγική σύγκρουση δεν έχει κατά τη γνώμη μου ανάλογο στην τραγωδία – που να το έχω υπόψιν μου τουλάχιστον – και ίσως με τους δεσμούς συγγένειας και τις ταξινομήσεις των ανθρωπολόγων, το αίμα και το γένος του αδελφού να είναι σε εκείνη την αρχαία ιεραρχία ανώτερο από το αίμα του γιου. (γι΄αυτό και τόσο αποτρόπαια η πράξη της Μήδειας που προδίδει τον αδελφό της για το χατίρι του εραστή και αναπόφευκτη η θυσία της Αντιγόνης που επιδιώκει να αποδώσει τις πρέπουσες νεκρικές τιμές στον αδελφό)
Ωστόσο η υπέρβαση είναι συγκλονιστική για το ανθρώπινο μέτρο και η μάνα του Μελέαγρου μετανοεί και στις δυο εκδοχές. Στη δεύτερη αφαιρεί τη ζωή της.
Μια ανάλογη περίπτωση γνωρίζω στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία, την ηρωίδα στο μυθιστόρημα «Τα σακκιά» της Ιωάννας Καρυστιάνη, όπου  καταδίδει το γιο της που έχει διαπράξει βιασμό και φόνο στην αστυνομία και ο αναγνώστης πρέπει να φέρει το ασήκωτο φορτίο αυτής της σύγκρουσης , της σχέσης μεταξύ τους, της αναψηλάφησης των τραυμάτων του παρελθόντος, της ενηλικίωσης και του παρόντος μιας ποινής, μιας φυλακής.

Β) ο πολιτισμός της εικόνας και η κοινωνική δικτύωση
Πόσο απαραίτητη είναι η δημοσιοποίηση της ιδιωτικής ζωής, η βίωσή της εκ παραλλήλου με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η ανάρτηση εικόνων του ιδιωτικού βίου, σέλφις, γυμνών φωτογραφιών μεταξύ εραστών και φίλων, η διαμεσολαβημένη με την «κοινοποίηση» ζωή, οι ζωντανές αναμεταδόσεις, το ανέβασμα βίντεο, η κινηματογράφηση της ερωτικής ζωής, η ανάρτηση εικόνων. Τι σημαίνει αυτός ο δημόσιος βίος – ένας νέος πολιτισμός που ακόμα δεν έχει εμπεδώσει τους κανόνες του, που θεωρεί ότι οι κανόνες είναι πια αλλιώς, ότι τα όρια του δικαίου είναι ρευστά, όπου παρά το ότι για άτομα κάτω των 18 (στη Μεγάλη Βρετανία τουλάχιστον ) δεν επιτρέπεται η αποστολή με μηνύματα ή με κινητά γυμνών φωτογραφιών αλλά όπου οι νέοι «εξαναγκάζονται»,  αν δεν το κάνουν θεωρούνται καθυστερημένοιαπό τους φίλους τους, όπου φωτογραφίες νεαρών κοριτσιών (γυμνών) προς τα αγόρια τους βρίσκονται στα σμάρτ φόουνς παντελώς άγνωστών τους των φαντάρων του Αφγανιστάν.

Γ) τι σημαίνει να εξαναγκάζεις κάποιον  για ερωτική συνεύρεση;
Που αρχίζει και που σταματά το ερωτικό παιχνίδι; Ποια είναι η καινούργια – ανομολόγητη – βία των διαπροσωπικών/ερωτικών σχέσεων;  Πόσοι έχουν αλήθεια παραδεχτεί ότι έχουν εξαναγκάσει κάποιον να κάνει μαζί τους έρωτα; Πόσοι έχουν εξαναγκαστεί ή έχουν συμμετάσχει σε εξαναγκασμό; Αυτό συμβαίνει, είναι τρόπος ζωής – ένα bullying τρόπον τινά, μια δυστοπία του έρωτα που στοιχειώνει τον κόσμο των ανθρώπινων σχέσεων.

Δ) Υπάρχει   διαφορά ανάμεσα στη μάνα και τον πατέρα –όταν μιλάμε για γονείς – στο πώς προσλαμβάνουν την ενηλικίωση του γιού τους;
Προκαλεί τα ίδια αισθήματα ο γιος που γίνεται άνδρας στη μάνα και στον πατέρα; Για τη μια σημαίνει αποξένωση και για τον άλλο μια νέα συντροφικότητα; Την ένταξη στο δικό του κύκλο; Ο «ανδρισμός»του γιου ακόμα και όταν είναι βίαιος στην έκφρασή του, ταπεινωτικός για τις γυναίκες προκαλεί κρυφή υπερηφάνεια στον πατέρα; Η μάνα ταυτίζεται με το γιο ή με την άλλη γυναίκα;

Ε) Οι κανόνες στον νέο κόσμο του διαδικτύου και των εικόνων είναι διαφορετικοί από αυτούς που ίσχυαν μέχρι τώρα στην μη εικονική ζωή;
Στις πληγές και στα τραύματα που προκαλεί η διαδικτυακή βία, ο διασυρμός, η έκθεση, η ανθρωποφαγία των εικόνων πώς αμύνεται  ο κοινωνικός άνθρωπος; Με ξυλοδαρμούς στη γωνία, στα κρυφά –έστω και εντός ορίων; – ή με τους ίδιους κανόνες που ισχύουν μέχρι τώρα;  Γιατί ο κοινωνικός άνθρωπος, θύμα ή παρατηρητής της κρίσης δεν έχει άλλο τρόπο να αντιδράσει παρά τη σιωπή ή την σωματική βία;


Σκέψεις σκέψεις μετά την εξαιρετική παράσταση «4 λεπτά και 12 δευτερόλεπτα»  του νέου Βρετανού θεατρικού συγγραφέα Τζέιμς Φριτς που είδα την περασμένη Κυριακή στο θέατρο Κυδωνία στα Χανιά, σε σκηνοθεσία Μιχάλη Βιρβιδάκη με την ομάδα του, της Εταιρείας Θεάτρου Μνήμη.  Το θέατρο του Μιχάλη Βιρβιδάκη  είναι αυτό που θα έπρεπε να είναι ένα ΔΗΠΕΘΕ, αυτό που θα έπρεπε να είναι ένα θέατρο Τέχνης.

"Στο πλαίσιο μιας καλλιτεχνικής αποκέντρωσης, που όλοι εύχονται, αλλά λίγοι εννοούν, ένα θέατρο της επαρχίας έχει να επιδείξει μια εκδοτική παραγωγή προγραμμάτων από παραγγελίες μεταφράσεων πρωτότυπων έργων των Μάμετ, Μπέκετ, Πέην, Πεσσόα, Μπάχμαν, Ταμπούκι αλλά και κείμενα των Χιόνη, Αντωνά, Μανουσάκη και Μαρινάκη. Εκδίδονται και διατίθενται από την Εταιρεία Θεάτρου Μνήμη, που από το 2001 μετέφερε τις καλλιτεχνικές της δραστηριότητες στα Χανιά, στο σπίτι της οδού Υψηλαντών. Και μόνο το μεταφραστικό και εκδοτικό έργο είναι μια παρακαταθήκη και για άλλους δημιουργούς, που ξεπερνά την τοπικότητα και την απόσταση. Ως σκηνοθέτης, ο Μιχάλης Βιρβιδάκης εργάζεται και δημιουργεί το κοινό του στην τοπική κοινωνία. Δημιουργεί υποκριτική παράδοση και φυτώριο νέων καλλιτεχνών με την ίδρυση και τη λειτουργία μιας δραματικής σχολής. Κάνει ότι θα έπρεπε να κάνει ένα ΔΗΠΕΘΕ. Η εμβέλεια των παραστάσεών του είναι πανελλήνια. Τον είδα στα αναλόγια του Θεάτρου Τέχνης με το κείμενό του «Περί φύσεως» τον Οκτώβριο του 2014 (*) "

Τον είδα και στο θέατρο της Οδού Κυκλάδων να ερμηνεύει τον μονόλογο, ο Ελ. Βενιζέλος στη Βουλή των Ελλήνων, τη χρονιά που μας πέρασε.
«4 λεπτά και 12 δευτερόλεπτα», ο τίτλος του έργου, είναι ο χρόνος ενός μικρού βίντεο που έχει ανέβει στο διαδίκτυο. Η παράσταση, με μικρές  λιτές βινιέτες, με κοφτούς και ζωντανούς διαλόγους,  είναι αν θέλετε ένα αστυνομικό θεατρικό έργο, όπου από ανατροπή σε ανατροπή ο πατέρας και η μητέρα του απόντος εφήβου Τζακ, προσπαθούν να συνειδητοποιήσουν τι έχει συμβεί. Ξυλοδαρμός (Bullying) του καλοανατεθραμμένου γιού από αλήτες ή απεγνωσμένη απόδοση δικαιοσύνης; Ποιος είναι ο θύτης ποιο το θύμα, τι θα πει γονική ευθύνη, μητρική αγάπη, πατρική υπερηφάνεια, έρωτας και διαδίκτυο όλα αυτά σε μια εξαιρετική παράσταση.

Συνεπαρμένη από τους ρυθμούς και τη δύναμη των ερμηνειών, τη σκηνοθεσία αλλά και την ανταπόκριση του κοινού - κόσμος ερχόταν και από άλλες πόλεις της Κρήτης, για να μην πω την αφεντιά μου που είχα έρθει από Αθήνα - που επέβαλε παράταση των παραστάσεων για δυο ακόμη εβδομάδες.  Τα Χανιά πρέπει να  υπερηφανεύονται που έχουν ένα τέτοιο θέατρο.   
Και αυτή  η παράσταση συνοδεύεται από πρόγραμμα - βιβλίο με τη μετάφραση του έργου, σημείωμα του συγγραφέα ειδικά για την παράσταση του θεάτρου Κυδωνία, εισαγωγικά στο έργο κείμενα, την εργοβιογραφία του συγγραφέα, και φωτογραφίες από την παράσταση.


Στοιχεία παράστασης:
4 λεπτά και 12 δεπτερόλεπτα» του ΤζέΙμς Φριτς
Μετάφραση Δημήτρη Κιούση,
Σκηνοθεσία Μιχάλη Βιρβιδάκη,
Εικαστική αντίληψη Μιχάλη Βιρβιδάκη και Μαρίας Μπατάνα,
Σύνθεση ήχων Δημήτρη Ιατρόπουλου,
Φωτισμοί Γαλάτειας Σαραντάκου,
Βοηθοί σκηνοθέτη: Αιμίλιο Καλογερής και  Εμμανουήλ Στεφανουδάκη,
Τους ρόλους του κειμένου ερμηνεύουν οι ηθοποιοί: Κατερίνα Μαντίλ, Ντία Κοσκινά, Γιώργος Γελαλής και Μιχάλης Τακτικάκης.
Πρόγραμμα παραστάσεων:
Παρασκευή 24 Φεβρουαρίου, ώρα έναρξης 9.30 μμ.
Σάββατο 25 Φεβρουαρίου, ώρα έναρξης 9.30 μμ.
Κυριακή 26 Φεβρουαρίου, (απογευματινή) ώρα έναρξης 8.00 μμ.
Παρασκευή 3 Μαρτίου, ώρα έναρξης 9.30 μμ.
Σάββατο 4 Μαρτίου, ώρα έναρξης 9.30 μμ.
Κυριακή 5 Μαρτίου, (απογευματινή) ώρα έναρξης 8.00 μμ.

(*) απόσπασμα από παλαιότερο κείμενό μου στην εφημερίδα Αυγή: Το στοιχειωμένο τοπίο της ανάγνωσης ως σκηνικό θεάτρου εδὠ: http://www.avgi.gr/article/10812/4893990/to-stoicheiomeno-topio-tes-anagnoses-os-skeniko-theatrou


Τετάρτη, 1 Φεβρουαρίου 2017

Η δύσκολη νήσος των θησαυρών σας

Αγαπητέ κύριε Κουσαθανά,

Ολοκλήρωσα την ανάγνωση του βιβλίου σας προχτές και άρχισα πάλι ένα δεύτερο γύρο. Σαν να δημιουργήθηκε ένας κόσμος, η Μύκονος της νεότητός σας, ένας  μη τόπος – αφού στην πραγματικότητα δεν είναι μόνο ο τόπος που έχει αλλάξει, είναι και το πέρασμα του χρόνου που μεταβάλλει το τοπίο και έτσι εσείς γράφετε ότι περπατάτε υπνοβατώντας ανάμεσα σε φίλους που έφυγαν, αντικείμενα που οι άλλοι δεν βλέπουν, συνομιλώντας με τα φιλικά καλόβολα φαντάσματα του παρελθόντος.



Αυτός ο μη τόπος – μου είναι γνωστός από το βάθος βάθος της καρδιάς μου γιατί έτσι νιώθω τώρα που επιστρέφω στο νησί που έχω μεγαλώσει, τη Ρόδο και δεν βρίσκω πια το σπίτι μου, έχουν αλλάξει οι δρόμοι, τα πάντα. Κάτι μένει ωστόσο και αυτό επιχειρείτε να ανασυστήσετε εσείς για τη Μύκονο, μια αλλιώτικη γεωγραφία  που να προσαρμόζεται στη δική σας βιογραφία, στα διαβάσματα, σε ανθολογήσεις, σε μουσικές και σε μια εκπληκτική σπουδή του τοπίου.

Άρχισα το δεύτερο γύρο (της ανάγνωσης) γιατί με τη μία μόνο που αχνοφαίνονται για τον ξένο τα μονοπάτια. Θέλω να το οικειωθώ το νησί σας, αυτό το νησί των θησαυρών το Αλλού, αυτό δεν μπορείτε να το αποφύγετε, να δίνετε χώρο στους αναγνώστες να κάνουν προβολές, να γεμίζουν τα κενά με τις φράσεις που λείπουν,  να γράφουν το δικό τους εσωτερικό κείμενο. Έτσι λοιπόν, αρχίζει το νησί αυτό το χάρτινο να παίρνει υπόσταση με την ανάγνωση. Ανοίγω παράλληλα και το βιβλίο της Μέλπως (μας), «Το σπίτι μου», ανοίγω και το χάρτη, το google map, τι μάταιος κόπος, καταλαβαίνω πως νιώθετε. Πρέπει να μάθω πώς ανοίγουν τα μέσα μάτια, τα μάτια της ψυχής και να τοποθετώ εκεί το μισοφέγγαρο του λιμανιού, τα δημόσια ουρητήρια που τα έβρεχε το κύμα , τους καφενέδες και απέναντι. Με πιάνει μια σύγχυση και λέω τότε ευτυχώς υπάρχει το βιβλίο σας με το οποίο θα μάθω να «περπατώ» σε άλλα οδοιπορικά.

Είχα σκοπό να πάω την περασμένη Πέμπτη, στην Πινακοθήκη Χατζηκυριάκου – Γκίκα, συνήθιζα να το κάνω αυτό και έχω δει τη φωτογραφική μηχανή της Νέλλυς, το περίστροφο με το οποίο αυτοκτόνησε ο Καρυωτάκης, τις πρώτες εκδόσεις της Μέλπως-  και πιστεύω πρέπει να έχει πάρει το μάτι μου το χαρακτικό του Κεφαλληνού, αλλά δεν το θυμάμαι και ήθελα να το εξακριβώσω κι εγώ όπως το γράφετε – και το περιγράφετε – «τα κοχυλάκια του αέρα» στην επιφάνεια της θάλασσας, τι  όμορφος τρόπος για να περιγραφεί αυτό το
ανατρίχιασμα… Τις Πέμπτες, χάρη σε μια χορηγία του ιδρύματος Νιάρχου ήταν δωρεάν η είσοδος. Ήξερα ότι αυτό έχει πια καταργηθεί  ήθελα να διατηρήσω τη συνήθεια της Πέμπτης. Ωστόσο, διαπίστωσα ότι η πολυόροφη Πινακοθήκη είναι δυο μέρες μόνο την εβδομάδα ανοιχτή.  Στενότης  οικονομική για τα λιγοστά μας  κληροδοτήματα,  τι πίκρα είναι αυτή για μια έκθεση τόσο πολύτιμη, τόσο άρτια – ένα μαυσωλείο χειρογράφων, αντικειμένων, πρώτων εκδόσεων – η λογοτεχνία μας και όχι μόνο. Θα πάω ωστόσο έστω και Σάββατο για να την ψάξω την ξυλογραφία του Κεφαλληνού με τα δυο δίδυμα εκκλησάκια και την Αγιά Σωτήρα, ένα τοπίο Παραδείσου χαμένου που εσείς φωτογραφήσατε αλλά και μελετήσατε.
Θα συνεχίσω τη δεύτερη ανάγνωση, να σταθεροποιηθεί το έδαφος που θα πατώ με τις ιστορίες, τις αναμνήσεις, τους μύθους,  την επαναμάγευση και του δικού μου κόσμου.
Και μια μικρή εξομολόγηση


Σήμερα το πρωί έπρεπε, για τις ανάγκες μιας ιατρικής εξέτασης, να μου χορηγηθεί αναισθησία. Μετά την προετοιμασία μου είπε η γιατρός, να φέρω μια εικόνα, στο νου μου, ένα τοπίο που μου αρέσει και τα υπόλοιπα τα αναλαμβάνει εκείνη. Εκείνο το τοπίο , τη Μύκονο του χαράκτη Κεφαλληνού  έφερα στο νου μου, ολόκληρο, παρά το ότι δεν μπορούσα να δω τη μελιά που θυμάστε εσείς στο προαύλιο της εκκλησίας,. Τα είδα όλα τα άλλα, τις  παραγκαιριές ψηλά, τα δυο εκκλησάκια και τη θάλασσα στο βάθος, εκεί χάθηκα στο ανατρίχιασμα του αέρα και μάλλον εκεί πρέπει να ήμουν όλη την ώρα γιατί  από εκεί μετά από ώρα επανήλθα.

Στέλνω την αγάπη μου, την εκτίμηση και τον σεβασμό μου

Πόλυ Χατζημανωλάκη

Πολύδροσο 1. 2. 2017

Σάββατο, 28 Ιανουαρίου 2017

«Παπαδιαμάντης» στο θέατρο – άλλη μια φορά χωρίς κανείς να τον υποδύεται. Ένα θεατρικό ντοκιμαντέρ από την ομάδα «Κύκλος»


Την Πέμπτη το βράδυ βρέθηκα στο υπόγειο θέατρο της Σχολής Καλών Τεχνών, στην οδό Πειραιώς για να παρακολουθήσω την παράσταση «Παπαδιαμάντης» - ένα Θεατρικό Ντοκιμαντέρ της Ομάδας Κύκλος. Έχοντας επίγνωση πως κάθε δημιουργός δρα στη σκιά και ενός διαφορετικού Παπαδιαμάντη, τον εμψυχώνει τον κάνει να ζει στην εποχή μας συνήθως και συνομιλεί μαζί του, τον ακολουθεί στις διαδρομές του και επιμόνως βυθίζεται στις σιωπηλές ελάχιστες – αινιγματικές φωτογραφίες του...
Αξίζουν τον κόπο όλα αυτά – απόδειξη πριν από όλα ότι ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης  είναι μύθος , μύθος συστατικός μιας συνείδησης που καθ’ υπερβολήν ο Οδυσσέας Ελύτης προτείνει να μνημονεύεται, μαζί με τον Διονύσιο Σολωμό, καταστατικό πνεύμα μιας συνείδησης που απειλείται, άγιος, αγιοποιημένος, η μνημόνευσή του να γίνει προσευχή. 

Με εξαίρεση  ελάχιστες  (από αυτές που έχω ακούσει φυσικά)  οι αναγνώσεις των κειμένων του Παπαδιαμάντη υποβάλλουν στους ανθρώπους της Τέχνης μια αργόσυρτη, κουρασμένη, περιπαθή ανάγνωση ως θρησκευτικό κείμενο – που γίνεται αποδεκτό όπως επίσης και ο χαρακτηρισμός Κοσμοκαλόγερος που έχει γίνει ισοδύναμος με το όνομα Παπαδιαμάντης. Τούτων δοθέντων και επειδή όλοι χωρούν και όλοι μπορούν και δικαιούνται μια θέση στη δημιουργία προσήλθα στην παράσταση αυτή με την απορία να δω πώς η λιτότητα του σκηνικού μέσου θα επέτρεπε στο είδος Ντοκιμαντέρ, που μπορεί να περιλαμβάνει εξαιρετική αφήγηση αλλά όχι απαραιτήτως συγκρούσεις χαρακτήρων όπως είθισται να παρακολουθούμε στο θέατρο, να αναδείξει ιδιότητες διακριτές και αξιοθέατες, νέες που δεν συγχέονται με αυτές του κινηματογράφου, παρά το ότι ο όρος από εκεί προέρχεται.
Η αλήθεια είναι ότι ανέμενα έναν Παπαδιαμάντη αυτο βιογραφούμενο, όπως στη συλλογή διηγημάτων του Παναγιώτη Μουλλά  ή από τον Κοσμοκαλόγερο του Περάνθη, στην εξαιρετική παράσταση της Μαίης Σεβαστοπούλου – που όμως είχε δώσει βάρος στον ερωτικό Παπαδιαμάντη (Ο κυρ Αλέξανδρος αγάπησε ματαίως).
Ήταν γνωστό ότι η σκηνοθέτης, η Μαριάννα Λαμπίρη είχε αποφασίσει να μην υποδύεται κανείς ηθοποιός τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη σε αντιδιαστολή με την Λένα Βουδούρη όπου στην ταινία – εκπομπή στο Παρασκήνιο «Εγώ ασχολούμαι με το ωραίον»,  ο «Παπαδιαμάντης» αυστηρός , θυμωμένος, διαφεύγει σε μια εσαεί συγκρουσιακή κατάσταση με την σημερινή εποχή που υπονοείται και θεωρείται αυτονόητη, εφ’ όσον εκείνος είναι παραδοσιακός, παλαιός και τα παρόντα εφήμερα και ευτελή, σύμφωνα με την άποψη της σκηνοθέτου.


Έτσι λοιπόν, η εκδοχή της Λαμπίρη ήταν «επιστημονική» με το χειρουργικό νυστέρι, βιογραφική βασισμένη σε έρευνα στη βιογραφία και κυρίως στις επιστολές προς τον πατέρα πάνω σε ένα καμβά, χρονολόγιο της ελληνικής ιστορίας που τοποθετούσε σε ένα ιστορικό πλαίσιο τα γεγονότα – την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, το κλείσιμο των ελληνικών σχολείων και την αργοπορία στις σπουδές του Αλ. Παπαδιαμάντη. Μια ανάγνωση της βιογραφίας που τοποθετούσε σε ένα «εξωτερικό» υπόβαθρο τη ζωή του και εκ παραλλήλου ανθολογούνταν με χρονολογική σειρά αποσπάσματα από μυθιστορήματα και διηγήματα και ένα εξαιρετικό, πρωτότυπο ντουέτο με ένα απόσπασμα μετάφρασης από τα γαλλικά της   Henriette του  François  Coppée..
Αξιοποίηση του σκηνικού στο έπακρο με έμφαση στη λιτότητα και το λόγο, σύγχρονη τεχνική
live filming, εναλλαγές θέσεων, ήχου φωνής, προβολή των ελάχιστων φωτογραφιών του Παπαδιαμάντη… σχόλια στα κείμενα και στις αφηγηματικές τεχνικές, μια μαγική ανάγνωση του Ομηρικού αποσπάσματος στη Μαυρομαντηλού από τον κύριο Στρατάκη, που συνόδευε σκηνές με το βιολί του.
Σαν ένα πολυφωνικό ηπειρώτικο συγκρότημα η ομάδα Κύκλος, ενωνόταν και εδιαιρείτο με το ίδιο πάθος και για την αφήγηση και για την δραματοποίηση.
Οι φωτοσκιάσεις δικές τους, οι επιλογές και τα συγχαρητήρια επίσης για την επίτευξη του στόχου.
Οι παραστάσεις είναι προς το τέλος και εύχομαι να δοθεί μια παράταση ώστε περισσότερος κόσμος να έχει τη δυνατότητα να δει το έργο.

Με συγκίνησε ιδιαιτέρως η σκηνή όπου γυναίκα ηθοποιός με βαλίτσα, η Σοφία Λιάκου, προς στιγμήν υποδύεται τον Κώστα Σταματάκη στον νεκρό ταξιδιώτη, μεταφορά για τον ίδιο τον Παπαδιαμάντη που επιστρέφει στη Σκιάθο, οριστικά το 1908. Ως νεκρό ταξιδιώτη τον είχε φανταστεί και ο Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος σε διήγημα που περιγράφει το θάνατό του. Μου θύμισε την περιπλανώμενη Μέλπω, να επιστρέφει στην Ελλάδα και ο θάνατος τόσο κοντά. Νομίζω η ιδέα της σκηνοθέτιδος να αναμετρηθεί με το στερεότυπο του φύλου ήταν εξαιρετική.

Συγκινούμαι πάντα με το παράπονο του Σκιαθίτη σε επιστολή προς τον εκδότη του για τους ρευματισμούς στα δάχτυλα των χεριών του – τι πόνος, τι δυστυχία για ένα συγγραφέα να μην μπορεί να γράψει...


Πόλυ Χατζημανωλάκη
______
Συντελεστές  παράστασης :
Σύλληψη-Σκηνοθεσία : Μαριάννα  Λαμπίρη, Δραματουργία :  Ομάδα Κύκλος
Σκηνικά :                     Έλλη Σπάνια
Κοστούμια :                Ιωάννα Τιμοθεάδου
Φωτισμοί :                   Ελευθερία  Ντεκώ
Μουσική :                    Γιάννης Στρατάκης
Φωτογραφίες : Στέλιος Αγγελίδης
Β. σκηνοθέτη/video: Ελένη Κορακάκη
Επιστημονικοί συνεργάτες :
Δρ. Φ. Δημητρακόπουλος, Δρ. Β. Λαμπροπούλου
Ηθοποιοί :
Μαριάννα Λαμπίρη,  Σοφία Λιάκου,  Σοφία Νικολαΐδου, 
Βαγγέλης Παπαδάκης,  Μάριος Σουγιουτζόγλου, 
Γιάννης Στρατάκης,  Μαρία Τριανταφύλλη-Γλύκα

Info:
Διάρκεια παράστασης : 60΄
Κάθε Τετάρτη και Πέμπτη στις 21:00
Τιμές εισιτηρίων :
γενική είσοδος € 12, μειωμένο € 8,  ατέλειες / ανέργων € 5.
Θέατρο Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών (ΑΣΚΤ)
Πειραιώς 256  τηλ. Κρατήσεων: 6972717186