Πέμπτη, 29 Ιανουαρίου 2015

Νίκος Κοτζιάς, Ντούγκιν, Μπιλτ, Ρωσία, Ουκρανία και Γουικιπήντια (σημειώσεις εργασίας)




Κάποιος σοφός, που δεν θυμάμαι για να τον αναφέρω, είχε πει ότι πρέπει να συμπεριφέρεσαι σαν να εξαρτάται από σένα η τύχη όλου του κόσμου. Ίσως δεν το είπε έτσι ακριβώς. Ίσως είναι υπερβολικό. Σε κάθε περίπτωση, όσο και να μην είναι κανείς σε θέση να επηρεάσει τη ροή των γεγονότων, δεν υπάρχει η δικαιολογία ότι «οι άλλοι ξέρουν καλύτερα». Όλοι έχουμε ευθύνη, εμείς που τους ψηφίσαμε, αλλά και οι άλλοι που δεν τους ψήφισαν με την κριτική τους, τι δική τους ανάγνωση της πραγματικότητας, να συμβάλλουμε σε μια συλλογική διαβούλευση, σε μια συλλογική προσπάθεια και να καταλάβουμε και να στηρίξουμε, και να προλάβουμε, και να εμποδίσουμε, όσο και να σημαίνει αυτό ξεβόλεμα, περισσότερη ενημέρωση και εναλλακτική ίσως, περισσότερη έρευνα.
Προσπαθώ λοιπόν να καταλάβω, ως ενεργός πολίτης τι συμβαίνει και να διατυπώσω αν μπορώ την άποψή μου χωρίς φόβο και πάθος.
Διάβασα λοιπόν για την κριτική που γίνεται στον νέο υπουργό Εξωτερικών Νίκο Κοτζιά, αφ’ ενός για την αντίδραση της κυβέρνησης στο θέμα των κυρώσεων κατά της Ρωσίας στο θέμα της Ουκρανίας και αφ’ ετέρου για τις αμφίβολες σχέσεις του με τον Ντούγκιν, τον μέντορα του προέδρου Πούτιν που κατηγορείται ότι έχει καλές σχέσεις με την Χρυσή Αυγή.
Σχολίασα μόνο μια φράση του κειμένου της Ξένιας Κουναλάκη στην Καθημερινή – «Κοτζιάς, Ντούγκιν, Ε.Ε» όχι για το σύνολό του, μια προσπάθεια να αμαυρωθεί η εικόνα της κυβέρνησης εξ αιτίας του τηλεγραφήματος υποστήριξης από τη Μαρίν Λεπέν, η οποία είχε κάνει και από πριν δηλώσεις για την υποστήριξη ενός «αντιευρωπαϊκού» Σύριζα, αλλά και της στήριξης από την ΧΑ της διαμαρτυρίας από τη νέα κυβέρνηση της απόφασης της ΕΕ για κυρώσεις στη Ρωσία στο θέμα της Ουκρανίας.
Η αρθρογράφος έκανε κριτική στο ύφος του ΥΠεξ, ότι μας θέτει δηλαδή αντιμέτωπους με την Ευρωπαϊκή Ένωση και ότι δεν είμαστε πια ραγιάδες όπως λέει.
Παραθέτω τη φράση της και όποιος θέλει μπορεί να αναζητήσει και να διαβάσει το άρθρο της, θα δώσω το λινκ μαζί με άλλα που χρησιμοποίησα κι εγώ. Εξανίσταται για το ότι είναι «Ραγιάδες» κατά το τουήτ του Υπουργού, όσοι πιστεύουν στην μερική, ισότιμη και αμοιβαία εκχώρηση της εθνικής κυριαρχίας.
Το κείμενο δεν είναι δημοσιογραφικό, είναι άρθρο γνώμης, έχει άποψη και αυτή είναι να κάνει κριτική στην κυβέρνηση. Φυσικά και δικαιούται να το κάνει όπως κάθε πολίτης, αλλά θα ήθελα να παραθέσω, για σκέψη μερικά στοιχεία, που θα με βοηθήσουν και μένα να κατανοήσω αλλά και όποιον άλλο θέλει να κάνει το ίδιο, το τι συμβαίνει με την ανησυχία για τον Ντούγκιν.
Για το θέμα των κυρώσεων στην Ουκρανία παραθέτω απόσπασμα από ανάρτηση του Βαγγέλη Ιντζίδη που διάβασα χτες και τον ευχαριστώ για την διαύγεια και την πρωτοτυπία στη σκέψη του:
«είναι αδιανόητο να μιλά Ουκρανός αξιωματούχος σε επίσημη επίσκεψη στο Βερολίνο για εισβολή (!!!) των Ρώσων στην Ουκρανία και στη Γερμανία, στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και να μην του απαντά κανείς ότι οι Ρώσοι όπως από τα δυτικά οι Αμερικανοί, οι Εγγλέζοι, οι Γάλλοι - δηλαδή όλοι οι Σύμμαχοι - δεν έκαναν εισβολή στη Γερμανία, έκαναν πόλεμο με τον ναζισμό και εντός του γερμανικού εδάφους...
Και όμως υπάρχουν ακτιβιστές διαφόρων κινημάτων εν Ελλάδι - με νεοφιλελεύθερες απόψεις- που θέλουν ντε και καλά να παρουσιάσουν τον Ουκρανό ναζιστή καλύτερο από τον Πούτιν, λησμονώντας πως και στις δύο χώρες οι ομοφυλόφιλοι, οι ακηδεμόνευτοι δημοσιογράφοι, οι μειονότητες εξοντώνονται κατά το δοκούν του καθενός από δαύτους...»
Δεν ξέρω και θα μάθω τι συμβαίνει με τον Ντούγκιν. Αυτό που ξέρω είναι πως ο πρώτος που βγήκε στο τουήτ, ανήσυχος για την παρέα του έλληνα υπουργού εξωτερικών είναι ο Σουηδός πρώην πρωθυπουργός ο οποίος έγραψε το κάτωθι, με αναφορά σε φωτογραφια του Ντούγκιν:
Carl Bildt
This does not look entirely good. New Greek FM in distinctly dubious company. We’ll see what it means. https://m.facebook.com/photo.php?fbid=10203775735849661&set=a.2016598130390.2103918.1106964109&type=1&theater …
Δεν αναπαράγω την σκληρή γλώσσα στην οποία του απάντησαν οι χρήστες του τουίτερ, όχι έλληνες βεβαίως, μπορεί ο καθένας να μπει και να δει. Τον κατηγόρησαν για τις προθέσεις του.
Μπήκα στην Wikipedia, να ψάξω για αυτόν. Παραθέτω το λινκ. Δεν παραπέμπω στις φωτογραφίες του με την Κοντολίζα Ράις, στο διαμεσολαβητικό ρόλο που είχε στα θέματα της διάλυσης της Γιουγκοσλαβίας.
Παραπέμπω όμως στο εκτεταμένο υποκεφάλαιο “controversies” για το ρόλο του στο θέμα της Lundin Oil στο Σουδάν, για προσωπικά συμφέροντα που αποκόμισε από τις διάφορες διπλωματικές και κρατικές αποστολές, για το ρόλο του στον πόλεμο της Βοσνίας, στη Μέση Ανατολή, στη Νότια Οσετία, στα Wiki leaks, και κυρίως στο θέμα της Ουκρανίας, όπου κατηγορείται στην ιδια του τη χώρα ότι έχει αγνοήσει τη φασιστική ατζέντα του ακροδεξιού κόμματος του Σβόμποντα.
Ο Μπιλντ είναι ο κύριος εμπνευστής της πολιτικής της ΕΕ στην Ουκρανία και αυτός ανησυχεί για τις κακές παρέες του Νίκου Κοτζιά είναι αυτός που αναφέρει τον Ντούγκιν.
Πάει πολύ μακριά η βαλίτσα και δεν είμαι επαρκής για να θεωρήσω διάβολο αυτόν που ο βεβαιωμένα διάβολος καταγγέλει ως διάβολο. Ίσως να πρόκειται για μάχη δαιμόνων μεταξύ τους, αλλά όσο ολιγάρχης και να είναι ο Πούτιν, αν η Ευρωπαίκη Ένωση έχει ανθρώπους σαν αυτόν να καθορίζουν την πολιτική της, δεν μπορεί κάποιος να της εκχωρεί εθνική κυριαρχία και να μην ερωτάται τουλάχιστον.
Παραθέτω όλα τα λινκ που έχω στη διάθεσή μου
Δηλώσεις Bildt στο twitter.
https://twitter.com/carlbildt/status/560158570277519360

Για τον Bildt και τα controversies στη Wikipedia
http://en.wikipedia.org/wiki/Carl_Bildt
To άρθρο της Ξένιας Κουναλάκη στην Καθημερινή
http://www.kathimerini.gr/801380/opinion/epikairothta/politikh/kotzias-ntoygkin-ee

Η διάψευση του Υπεξ
http://left.gr/news/ypex-diapseydei-dimosieyma-gia-sheseis-toy-n-kotzia-me-roso-kathigiti

Η φωτό από http://www.taz.de/!138331/
Αφιερώματα για τους νεκρούς του Κιέβου

Τρίτη, 13 Ιανουαρίου 2015

Ίχνη της μνήμης στον "Σημαδιακό" του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη: Πορτρέτο του καλλιτέχνη σε νεαρή ηλικία



Από την ταινία "Ο Μεσάζων"
«Το παρελθόν είναι μια ξένη χώρα: εκεί τα πράγματα τα κάνουν αλλιώς»
Έτσι αρχίζει το μυθιστόρημα του L. P. Hartley «Ο μεσάζων» που ίσως είναι πιο γνωστό από την κινηματογραφική ταινία με τον Άλαν Μπαίητς και τη Τζούλι Κρίστι. Ο εξηντάχρονος Λήο Κόλστον αναπολεί το παρελθόν και τις αναμνήσεις της παιδικής του ηλικίας με αντιφατικά αισθήματα νοσταλγίας. Προσπαθεί να κλείσει τους λογαριασμούς του με τα οδυνηρά γεγονότα που συνέβησαν τότε, γεγονότα που συνδέονται με την εμπλοκή του μικρού Λήο, του μεσάζοντα, του αγγελιαφόρου στην επικοινωνία μεταξύ δύο εραστών της Μάριαν και του Τεντ. Η ιστορία είχε τραγική κατάληξη, την αυτοκτονία του Τεντ. 
Στις αναμνήσεις της παιδικής ηλικίας – αναμνήσεις της εορτής των Φώτων δηλώνεται κάτω από τον τίτλο - αναφέρεται και το διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη «Ο Σημαδιακός» . Η Σκιάθος των παιδικών χρόνων είναι μια άλλη χώρα, όπου τα πράγματα ίσως να φαίνεται ότι τα κάνουν αλλιώς. Όπως φαίνονται όταν είσαι από απόσταση, «από της σμικρωτάτης νήσου του Δασκαλειού» εκείνο το βράδυ της 5ης Ιανουαρίου, της Παραμονής των Φώτων, κάποιος θα έβλεπε ένα φαντασμαγορικό θέαμα με τα «ποικίλα φώτα διασχίζοντα καθ’ όλας τας διευθύνσεις τας οδούς της πολίχνης».
Χωρίς το βάρος ενός τραγικού τέλους, η ιστορία των δύο μεσαζόντων, των δύο παιδιών που θα μεταφέρουν ένα ερωτικό μήνυμα, αποδίδει ωστόσο έντονα την αμηχανία και την περιέργεια με τις οποίες αντιμετωπίζει η παιδική ηλικία τον μυστήριο και σαγηνευτικό κόσμο των ενηλίκων, όπου ο Έρωτας ρίχνει τα βέλη του και όπου συμβαίνουν σκανδαλώδη «ανόητα και γελοία πράγματα». 

Ένας αλλόκοτος χαρακτήρας του νησιού, αιωνίως ερωτευμένος, με τα προσωνύμια ο Σημαδιακός ή αλλιώς ο Διπλοκαημός, μια ερωτική επιστολή – ένα «επιστολίδιον» - προς το αντικείμενο του έρωτά του, δυο παιδιά δώδεκα και δέκα ετών που έχουν βγει για να τραγουδήσουν τα «συνήθη άσματα» της παραμονής των Φώτων και που εξαναγκάζονται μετά την αρπαγή του σκούφου ενός εξ αυτών να το επιδώσουν και να «φέρουν σημάδι» από την κόρη που αποτελεί το αντικείμενο του πόθου του «εθελόκομψου» Διπλοκαημού. 

Δεν είναι το μοναδικό διήγημα του Παπαδιαμάντη όπου αντλεί με νοσταλγία από αυτή την «άλλη χώρα», τη Σκιάθο της παιδικής του ηλικίας, της νοσταλγίας και των αναμνήσεων. Και δεν είναι το μοναδικό «Εορταστικό διήγημα» όπου θησαυρίζονται και καταγράφονται ευλαβικά οι «αναμνήσεις της εορτής των Φώτων», στίχοι τραγουδιών, διάλογοι της καθομιλουμένης, οι συνήθειες των ανθρώπων του νησιού. Πιστεύω ωστόσο ότι εδώ, εκτός από αυτή τη λειτουργία, την νοσταλγική περιπλάνηση ο Παπαδιαμάντης επιχειρεί παράλληλα μια σπουδή στις ιδιότητες της μνήμης και της αποτύπωσης. 

Αναφέρεται στις «ακένωτες πηγές της μνήμης της γηραιάς μάμμης» από τις οποίες οι δύο αυτοσχέδιοι νεαροί μελωδοί της παραμονής των, Φώτων ο Σωτήρος και ο Αλέκος («ο οποίος έμελλε να μείνει ξεσκούφωτος και άσημος…συρράπτης επιφυλλίδων» ) έπρεπε να αντλήσουν για να βρουν άσματα των Φώτων κατάλληλα να ικανοποιήσουν τας καθόλου «μετρίας απαιτήσεις» του καπετάν Θανασού. Είναι βέβαιον ότι ο Παπαδιαμάντης με αυτή την έκφραση, αποτίει φόρο τιμής στις παραδόσεις της μνημονοτεχνικής των κολλυβάδων και των άλλων τεχνασμάτων της λαϊκής προφορικής παράδοσης. 

Οι ακένωτες πηγές της μνήμης παραπέμπουν ευθέως στην ακένωτο μνήμη του Αγίου Νικοδήμου και αν λάβουμε υπ’ όψη μας την εισαγωγή στο «Συμβουλευτικό εγχειρίδιο ή περί Φυλακής των πέντε αισθήσεων» (1) ο Άγιος Νικόδημος αντλεί από τη λόγια παράδοση της μνημονοτεχνικής όπως αυτή αναπτύχθηκε στην αρχαιότητα και το Μεσαίωνα. Στη λογία παράδοση ανήκουν επίσης οι imagines agentes:οι ισχυρές χαρακτηριστικές εικόνες στις οποίες πρέπει ο ρήτωρ να αντιστοιχίζει μέρη του λόγου που θα εκφωνήσει – εικόνες οι οποίες ανακαλούν λέξεις ή ολόκληρες προτάσεις. 

Ανάλογη ισχύ με τις imagines agentes έχουν τα συμβολικά αντικείμενα που χρησιμοποιούνταν στις κοινωνίες του προφορικού λόγου (στην Αφρική μέχρι πρόσφατα) που λειτουργούν συμβολικά και πρακτικά σαν «σταθεροποιητές» του λόγου. Τέτοια "κειμενικά αντικείμενα" υπάρχουν όχι μόνο με τη μορφή της εικονογραφικής γραφής που υφαίνεται με χάντρες, χαράσσεται σε ξύλινους πίνακες ή ραβδιά αλλά και ως μοναδικά αντικείμενα: ένα κόκαλο, μια πέτρα, ένα φτερό που αντιστοιχούν σε μια φράση ή μια παροιμία και την «παγιδεύουν» σαν συσκευές μνήμης. 

Μια συμβολική χειρονομία όπως να δέσει κανείς ένα κόμπο στο μαντήλι για να θυμηθεί κάτι, να φορέσει κάτι ανάποδα, ακόμα και σήμερα λειτουργούν με παρόμοιο τρόπο. Φορέας της μνημονοτεχνικής σημείωσης ο ίδιος ο Σημαδιακός, ο οποίος 
«εφόρει το ζωνάρι του ως σαρίκι. Άλλοτε πάλι είχεν άλλας ιδιοτροπίας. Εφόρει τες κάλτσες του ως χειρόκτια».
                                       Νομίσματα της εποχής του Όθωνα
Τα «σημάδια», τα μνημονικά αντικείμενα στα οποία ανατρέχουν οι νεαροί μελωδοί για να μπορέσουν να φτάσουν τον αριθμό των ασμάτων των Φώτων που τους ζητείται, είναι νομίσματα που παρατάσσει μπροστά τους ο καπετάν Θανασός* . 

«Είναι αληθές ότι ο καπετάν Θανασός παρέτασσεν επί της εστίας, τόσα εικοσιπενταράκια τούρκικα ή ελληνικά του Όθωνος, όσο ήσαν και τα παρ΄αυτού απαιτούμενα άσματα και έλεγεν: «Αυτό είναι για μένα, αυτό για την καπετάνισσα, αυτό για το καράβι…αυτό για τον Κωνσταντή, για το Γιάννη, για τον Παναγή, για το Βασίλη, για τον Αντρέα, για το Γιωργή…αυτό για την Φλωρού, για τη Σινιωρίτσα, …αυτά τα δύο για το Μπραϊνάκι…κι αυτό για το Γηρακώ…»

Το διήγημα του Παπαδιαμάντη, λειτουργεί το ίδιο σαν μνημονικό αντικείμενο, σαν φάκελος όπως ο «χρυσίζων διανθισμένος φάκελος» που περιείχε το επιστόλιον του ερωτευμένου Διπλοκαημού, που με άφατη συγκίνηση μεταφέρει σημάδια από το παρελθόν. 

Το ένα σημάδι είναι μια καταγραφή. Είναι το τελευταίο άσμα, αυτό που «έφερε εις τους οφθαλμούς της μάμμης δάκρυα» και που επιμελώς ο αφηγητής επιθυμεί να καταγράψει, να το περισώσει, όπως λίγον καιρό μετά επεχείρησαν το ίδιο οι «λαογράφοι» της Σκιάθου Ι. Φραγκούλας και Γεώργιος Ρήγας:
Κυρά μου, τα παιδάκια σου κυρά μου τ΄ ακριβά σου, 
Καράβι τριοκάταρτο στο πέλαγο αρμενίζουν
Και με τ΄αφέντη την ευχή γρόσα πολλά θα φέρουν. 
Κι ο κυρ Βοριάς τα κύματα φυσάει και τα σπρώχνει, 
Σπρώχνε Βοριά τα κύματα να μόρθει το παιδί μου, 
Τ’ αγαπημένο μου πουλί και το ξεπεταρούδι, 
Ανάθρεμμα της αγκαλιάς, της ξενητειάς λουλούδι!.

Η επίκληση στου Βοριά τα κύματα να φέρουν το μικρότερο από τα παιδιά της από την ξενητειά. 

Ποιο είναι το άλλο σημάδι; (Πιο προσωπικό, ίσως και περισσότερο πολύτιμο)
Με τρόπο τρυφερό και αμήχανο, χωρίς να διευκρινίσει ότι πρόκειται για τον εαυτό του, εξακολουθώντας να μιλά ως να πρόκειται για κάποιον άλλο, έχοντας ωστόσο πάρει την απόφαση να «εκθέσει» μια εικόνα από το παρελθόν στο διήγημα, κρύβει και διπλώνει τη μορφή του Αλέκου, του δεκαετή νεαρού μελωδού, ο οποίος, όπως γράφει δεν θα καταφέρει να αποφοιτήσει από την φιλοσοφική σχολή και σε ώριμη ηλικία θα γίνει «ραψωδός» και θα «συρράπτει επιφυλλίδες». Όπως αργότερα, χωρίς να τολμήσει να σηκώσει το βλέμμα προς το φακό ο Παπαδιαμάντης υπέκυψε στην επιτακτική παράκληση του Παύλου Νιρβάνα και δέχτηκε να φωτογραφηθεί(2) έτσι και ο Αλέκος διστάζει να σταθεί μόνος στο συμβολικό φακό και έτσι απεικονίζεται συντροφιά με τον εξάδελφό του τον Σωτήρο. 
Ο Αλέκος λοιπόν, του οποίου η παιδική περιέργεια περί τα ερωτικά «δεν ανεπαύετο» ήτο «φράγκος»[1], δηλ. εφόρει κακόζηλα στενά εξ εγχωρίου υφάσματος, και κασκέτον. Εκράτει μόνον λεπτήν ράβδον. 
Σαν τον Γαβριά στους Αθλίους, σαν τον Ρεμί του «Χωρίς οικογένεια». 
Ο Σωτήρος που έφερε νησιωτικό ένδυμα «εκράτει δε και το φανό» μοιάζει σαν το παιδί με το φανό στην εικονογράφηση στης Στραβοκώσταινας (3) του Αργύρη Εφταλιώτη από το Δημήτρη Ανδρικόπουλο. 


* Τα αποσπάσματα από το κείμενο προέρχονται από το Δεύτερο τόμο των Απάντων του Παπαδιαμάντη, Κριτική Έκδοση Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου, από τις Εκδόσεις Δόμος (1989) 

(1) Η ακένωτος μνήμη του Αγίου Νικοδήμου, στο http://waxtablets.blogspot.com/2008/02/blog-post.html 
(2) http://cacofonix-cacofonix.blogspot.com/2008/02/blog-post_09.html
(3) Η Στραβοκώσταινα του Αργύρη Εφταλιώτη, στα Ελληνικά Διηγήματα, Απόδοση Κώστας Πούλος, Εικονογράφηση Νικ. Ανδρικόπουλος, Εκδόσεις Παπαδόπουλος




[1] Για τη σημασία του ενδύματος στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη και τη διάκριση μεταξύ φράγκικου και νησιώτικου ενδύματος στο έργο του πρβλ. Robert Shannan Peckam, Ο κόσμος ντυμένος, Ο Ντοστογιέφσκι και η σημασία των ρούχων στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, Παπαδιαμαντικά Τετράδια 1995, Τεύχος 3, σελ. 41 - 52

Κυριακή, 21 Δεκεμβρίου 2014

Το νυφικό φόρεμα ως ιερό άμφιο: μεταποιώντας, μεταμορφώνοντας ένα ένδυμα στην Γλυκοφιλούσα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη.



  
Γυαλιστερό κι ωραίο το κουκούλι/ Τι κρύβεται κει μέσα αγνοώ /Μ' ένα ψαλίδι απαλά θα χειρουργήσω/Κλωστή κλωστή να φτιάξω το στιχάριον/ Άσπρο ν' αστράφτει με τον ήλιο/Μαύρο με το φως του φεγγαριού./Κι ύστερα τίποτα - σιωπή / Αναμονή ως την κατάλληλη στιγμή /Η πεταλούδα σαν θα βγει /Να 'ναι ψυχή
(Στιχάρι,  της Άντειας Φραντζή)

Δεν πάει πολύς καιρός που διαβάζοντας την ποιητική συλλογή της Άντειας Φραντζή «Στιχάρι», έγραψα ένα σύντομο κείμενο στα Ημερολόγια Αναγνώσεων στην Αυγή, τη στήλη που διατηρώ στην δεκαπενθήμερη συνεργασία μου με την καλή εφημερίδα.  Εκεί λοιπόν, διαβάζοντας το ποίημα που έχει δώσει τον τίτλο στην συλλογή επεσήμανα τα λόγια του προφήτη Ησαϊα (61,10) που απαγγέλει μυστικά ο ιερέας, όταν ενδύεται το στιχάρι, την ευφροσύνη που νοιώθει και πως αισθάνεται νυμφίος και νύμφη για τον δημιουργό του.

«Αγαλλιάσσεται η ψυχή μου επί τω Κυρίω· ενέδυσε γαρ με ιμάτιον σωτηρίου, και χιτώνα ευφροσύνης περιέβαλέ με· ως νυμφίω περιέθηκέ μοι μίτραν, και ως νύμφην κατεκόσμησέ με κόσμω· πάντοτε νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν».

Στο ποίημα, ανεφέροντο τα κουκούλια μιας μεταμόρφωσης, το νήμα με το οποίο θα υφανθεί το «στιχάριον» και ο ιερέας ως νύμφη μπορούσε να εννοηθεί σε ένα συνειρμό σαν χρυσαλλίδα (νύμφη) σαν ψυχή.

Νόμιζα πως είχε κλείσει ο κύκλος της ανάγνωσης, όταν απόψε, κατά σύμπτωσιν,  θέλησα να εξακριβώσω, διαβάζοντας ξανά  την Γλυκοφιλούσα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, μια ιδέα που είχα για το βορινό παράθυρο, εκεί από όπου συνήθιζε όταν κοιμόταν στο πατρικό του σπίτι να κοιτά την πόλη του,  τη Σκιάθο. Ένα παράθυρο σκηνή του κόσμου όλου. Εκεί λοιπόν στο διήγημα αυτό είναι που φαντάζεται πως θα μπορούσε να είχε  ένα θεωρείο ψηλά στο βράχο, ένα σπιτάκι, έναν οικίσκο, όπως λέει «προσφιλή στις αναμνήσεις μου».
Πράγματι,  ο οικίσκος αυτός θα ήτο
«σχεδὸν ὑπαίθριος, μὲ τὸ μόνον ὑψηλὸν καὶ πλατὺ παράθυρον τὸ ἀπᾷδον εἰς ὅλον τὸν ρυθμὸν τοῦ κτιρίου, καί, χάριν πολυτελείας, μὲ πηχυαίαν ὕαλον, διὰ ν᾽ ἀπολαύῃ τις ὄρθιος, εἰς τὰ βασίλεια τοῦ Βορρᾶ, τὴν μεγάλην θέαν καὶ τὴν μεγάλην πάλην» 
Το βορινό παράθυρο του πατρικού σπιτιού δηλαδή, όπου κοιμόταν όποτε επέστρεφε, μεταπλάθεται σε φανταστικό θεωρείο στο βράχο, μια επιθυμία που επιτρέπει στον εαυτό του χωρίς να παραβεί λέει την δεκάτη εντολή.

Συνεχίζοντας όμως την ανάγνωση, ξαναβρήκα μια από τις πιο τολμηρές περιγραφές μεταμόρφωσης που μπορεί να βρει κανείς στον Παπαδιαμάντη.  Ο ιερέας φορά το νυφικό της νεκρής θυγατέρας της γριάς Αρετής, που το αφιερώνει στην εκκλησία,  ως άμφιον, ως στιχάρι και ως φαιλόνιο. Τα κομμάτια του υφασματος μεταποιούνται ένα ένα και μετατρέπονται σε άμφια. Και εκείνος, σύμφωνα με τους στίχους του Ησαία, ως νύμφη κατακοσμείται.

Το  πουκάμισο με την τραχηλιά και τα μανίκια τα έκανε στιχάριον

το ποδογύρι το έκανε επιτραχήλιον

Την χρυσή ζώνη την έκανε περιζώνιον

Τα προμάνικα του βακουκλιού τα έκανε επιμάνικα

Και το φόρεμα το χαρένιο το έκανε φαιλόνιο

Αυτά επιγραμματικά, μια μεταποίηση, μια μεταμόρφωση, τα πάνω κάτω, με λεπτομερείς αναφορές στους συμβολισμούς και τις λειτουργίες του ενδύματος,  τα μέσα έξω, ο ιερέας μια χρυσαλλίδα, μια νύμφη.

Παραθέτω και το απόσπασμα από το διήγημα:


Ἔλαβε καὶ τὴν μεταξωτὴν χρυσοκέντητον νυμφικὴν στολὴν τῆς ἄμοιρης, καὶ τὴν προσέφερεν ὅλην εἰς τὸν παπα-Μπεφάνην, τὸν συνήθη ἱερουργὸν τοῦ παρεκκλησίου. Καὶ τὸ μὲν κόκκινον ἐκ μεταξωτῆς σκέπης* ὑποκάμισον μὲ τὴν τραχηλιὰν καὶ τὰ μανίκια κεντητὰ ἐκ χρυσοῦ, τὸ ἔκαμε στιχάριον, διὰ νὰ τὸ φορῇ ὁ ἱερεὺς ποδῆρες, ὅταν προσφέρῃ τὰς λογικὰς θυσίας. Τὸ δὲ ποδογύρι* τοῦ φουστανίου, ὁλόχρυσον, τρεῖς σπιθαμὰς παρὰ δύο δάκτυλα πλατύ, μὲ ἁδρὰς ἐκ χρυσοῦ κλάρας καὶ μὲ ἄνθη, τὸ ἔκαμεν ἐπιτραχήλιον, διὰ νὰ τὸ φορῇ ὁ λειτουργὸς τὰς καλὰς ἡμέρας. Τὴν δὲ χρυσῆν ζώνην μὲ τὰ ἀργυρᾶ τορευτὰ καὶ ἀμυγδαλωτὰ τσαπράκια* τὴν ἔκαμε περιζώνιον, διὰ νὰ τὸ ζώνεται ὁ ἱεροφάντης περὶ τὴν ὀσφύν του. Καὶ τὰ χρυσοΰφαντα προμάνικα* τοῦ βαβουκλιοῦ*, τὰ ἀναδιπλούμενα περὶ τὰς ὠλένας τῶν νυμφῶν, τὰ ἔκαμεν ἐπιμάνικα, διὰ νὰ συστέλλῃ ὁ θύτης τοὺς καρποὺς τῶν χειρῶν του, ὅταν ἐν φόβῳ ἔμελλε νὰ προσφέρῃ τὰ ἅγια. Καὶ τὸ ὡραῖον πολύπτυχον φόρεμα, τὸ χαρένιο* μὲ τὸ γλυκὺ βυσσινὶ χρῶμα, καὶ τὸ ὁποῖον ἔκαμνε νερὰ-νερὰ εἰς τὸ βλέμμα, τὸ ἔκαμε φαιλόνιον διὰ νὰ σκέπῃ ὁ ἱερεὺς τὰ νῶτα καὶ τὸ στέρνον του, ὅταν ἵσταται ἐνώπιον τοῦ ἱεροῦ θυσιαστηρίου. Καὶ ὅλην αὐτὴν τὴν ἀλλαξιὰν τῶν ἱερῶν ἀμφίων, τὴν εἶχε προσφέρει εἰς τὸν παπα-Μπεφάνην, τὸν συχνὸν λειτουργὸν καὶ σχεδὸν ἐφημέριον τοῦ μικροῦ βορεινοῦ παρεκκλησίου



Οι εικόνες από τη συλλογή Νύφες στο Μουσείο Μπενάκη 

Τετάρτη, 22 Οκτωβρίου 2014

Τα αγόρια μεταξύ τους: «Η παιδική του περιέργεια (περί τα ερωτικά) δεν ανεπαύετο»




Πόσες και πόσες φορές στα εορταστικά διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη ακούγονται  τα κάλαντα, τις φωνές τα πειράγματα από τις παρέες των παιδιών που διασχίζουν με τα φαναράκια τους τα καλντερίμια της Σκιάθου.
Μικρά φωσάκια που διατρέχουν το νησί από άκρου σε άκρην, τα γέλια τους τα πειράγματά τους. Ακούμε κάποτε τις κουβέντες τους όταν θέλουν να μοιραστούν την είσπραξη της μέρας, όπως για παράδειγμα στον Αμερικάνο, εκεί που ο ξένος που επιστρέφει στην πατρίδα του προσπαθεί να μάθει εμμέσως για την αρραβωνιαστικιά του και τους δίνει το υπερβολικό φιλοδώρημα, το τάλληρο – «Στάσου, πάρε αυτό το ντόλλαρ», για να τους αποσπάσει πληροφορίες.
Ο κόσμος των ενηλίκων δίπλα τους, παράξενος, ακατανόητος, τα φοβίζει και τους εξάπτει την περιέργεια. Και βέβαια υπάρχουν περιπτώσεις, ακραίες,  όπως εκείνη που κάποιος ενήλικας μπορεί να θελήσει εκμεταλλευόμενος το δικαιολογημένο δέος των παιδιών για τα ερειπωμένα σπίτια, τα στοιχειά που τα κατοικούν και τους βρυκόλακες να τα ληστέψει, να τους αφαιρέσει την είσπραξη εκεί που τσακώνονται ως συνήθως για τη μοιρασιά. Η περίπτωση του Γιάννη του Παλούκα στης  Κοκκώνας το σπίτι είναι μια από αυτές.  
Ωστόσο, το πιο ακατανόητο από τον κόσμο των μεγάλων είναι ο έρωτας. Ανάμεσα σε δυο πολύ αγαπημένα ξαδέλφια εκ μητρός, τον Αλέκο και τον Σωτήρο,  που έχουν βγει να πουν τα κάλαντα την ημέρα των Φώτων και γίνονται χωρίς να το θέλουν μεσάζοντες της ερωτικής αλληλογραφίας του Σημαδιακού[1]. Πρόκειται για τον Σωτήρη Οικονόμου, τον αγαπημένο εξάδελφο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, για τον οποίον θα γράψει  στα 1909 το «Θρήνος εις τον εξάδελφόν μου. Σωτήριον Αλ. Οικονόμου», δ. φ. Το «θρήνος» κατά το Σαιξπηρικόν “Τhrenos” όπως αναφέρεται στο κείμενο. Ο Αλέκος του διηγήματος είναι ο ίδιος ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, όπως συμπεραίνουμε εύκολα μια και : «καὶ ὁ πτωχὸς Ἀλέκος, ὅστις οὔτε διδάσκαλος κατώρθωσε νὰ γίνῃ, ἂν καὶ ἐνεγράφη ποτὲ εἰς τὴν Φιλοσοφικὴν σχολήν, ἔμελλε νὰ μείνῃ ξεσκούφωτος καὶ ἄσημος… συρράπτης ἐπιφυλλίδων!» [2]
 Ο μικρός Αλέκος λοιπόν φλέγεται από επιθυμία να μάθει τι περιέχει ο φάκελος της επιστολής που ο αλλόκοτος Σημαδιακός ή μονίμως ερωτοχτυπημένος Διπλοκαημός τους έχει υποχρεώσει να παραδώσουν στην Κυρά των λογισμών του.   Ο κατά δυο χρόνια μεγαλύτερος Σωτήρος (Οι ηλικίες τους σύμφωνα με το διήγημα είμαι δέκα και δώδεκα ετών)  είναι καλύτερα πληροφορημένος περί τα ερωτικά. Για τις κουβέντες τις σκωπτικές, τις γεμάτες  υπονοούμενα – για παράδειγμα ποιος αποσώνει[3] τα μωρά στην κοιλιά της μάνας τους όταν λείπει επειδή ταξιδεύει ο σύζυγος - των μεγάλων που ακούν τα παιδιά, έχει αναφερθεί κατά την περιγραφή του ταξιδιού με τη βάρκα στο Χριστό στο Κάστρο. Ολόκληρο το Παπαδιαμαντικό έργο είναι γεμάτο από την θέρμη που άφησε στα χέρια του Μαθιού το φόρεμα της Λιαλιώς όταν το έβγαλε για να το κάνουν πανάκι στη βάρκα στη Νοσταλγό. Το «φορτίον το ευάγγαλον», η επαφή με το σώμα της κοπέλας που σώζεται από πνιγμό στο Όνειρο στο κύμα σχεδόν βαρύνει τους ώμους του αναγνώστη, οι πόνοι της καρδιάς του αφηγητή σαν δαγκώματα από καβούρια νιώθονται στο Ολόγυρα στη λίμνη όταν μονίμως τον ξεπερνά ο Χριστοδουλής στους άθλους που θέτει η αγαπημένη του Χαρίκλεια.


Ωστόσο, η αθώα σκληρότητα της παιδικής ηλικίας, που όλα τα περίεργα και απειλητικά  τα ξορκίζει με την υπερβολή και τη διακωμώδηση, η προσγείωση, η άλλη πεζή ματιά στον αντίποδα τους λυρισμού, μια παιδική σοφία  που οι πάντες αναγκάζονται να αποδεχτούν και να  δικαιώσουν, αποκαλύπτεται στον αναγνώστη σε όλο της το μεγαλείο με την ομολογία της περιέργειας του Αλέκου περί τα ερωτικά, την αστείρευτη, και τις γνώσεις του εξαδέλφου που τον δασκαλεύει:
Καὶ τί θὰ διαβάσῃς; Δὲν ξέρεις τί γράφει μέσα; Δὲ διάβασες ποτέ σου τὸν «Σκανδαλώδη ἔρωτα» καὶ τὴν «Φιλομειδῆ Ἀφροδίτην»;
―  Ναί.
―Ἐγὼ νὰ σοῦ πῶ τί θὰ γράφῃ. «Ψυχή μου, μάτια μου, καρδιά μου, συκώτι μου» καὶ ὕστερα θὰ ἔχῃ κάτι στίχους ἀπὸ τὰ βιβλία ποὺ σοῦ εἶπα: «Εἶσαι καρπὸς τοῦ ἔρωτος, παιδὶ τῆς Ἀφροδίτης», ἢ «Ἔχεις ἀνάστημα μικρόν, ἀλλὰ ψυχὴν μεγάλην, ὡς ἄρωμα πολύτιμον εἰς πάγχρυσον φιάλην» καὶ ὕστερα θὰ λέγῃ, «Ἀπὸ τὰ μπεντένια πέφτω, πέφτω γιὰ νὰ σκοτωθῶ, κ᾽ ἡ ἀγάπη μου φωνάζει, πιάστε τον γιὰ τὸν Θεό!». Αὐτὰ θὰ γράφῃ.
Ὁ Σωτῆρος ἐμνημόνευσεν ἀνωτέρω δύο συλλογὰς τοῦ Γαλατᾶ, ἐξ ἐκείνων αἵτινες τοιαῦτα δίστιχα περιέχουν τῷ ὄντι, ὧν πολλὰ μὲν κακόζηλα, πλεῖστα δὲ ἀνόητα καὶ ὅλα γελοῖα.
Καὶ ὅμως ἡ περιέργεια τοῦ Ἀλέκου δὲν ἀνεπαύετο.


Πόλυ Χατζημανωλάκη



[1] Η περίπτωση του Σημαδιακού και τα ίχνη της μνημονοτεχνικής παράδοσης των Κολλυβάδων αναφέρονται αναλυτικά στο «Ίχνη της μνήμης στον "Σημαδιακό" του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη: Πορτρέτο του καλλιτέχνη σε νεαρή ηλικία»



[2] Ο Σημαδιακός, Αλ Παπαδιαμάντη
[3] Μινύρισμα πτηνού χειμαζομένου, Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου, εκδ. Καστανιώτη 1986

Τρίτη, 14 Οκτωβρίου 2014

Κατάθεση αγάπης και αλληλεγγύης: η Μαίρη Βασάλου γράφει για τα Αινίγματα του Ν΄Γκόρο στην Avecnews

567643161
Κατάθεση αγάπης και αλληλεγγύης                         

 Της Μαίρη Βασάλου


«…τον φαντάζομαι καβάλα στο ποδήλατο του, με τη στολή της υπηρεσίας και το πηλήκιο να κάνει πετάλι μέσα στη ζέστη του απογεύματος, ισορροπώντας στο πλάι των γραμμών, με το καλαθάκι για το φαγητό του άδειο, να κρέμεται στη μια άκρη του τιμονιού…»
 Η Πόλυ Χατζημανωλάκη, μετά το πρώτο της βιβλίο ‘Οι μέλισσες του Κάλβου τριγυρίζουν στα λιβάδια του Λινκολνσάιρ’, στο  δεύτερο πεζογραφικό της έργο, δίνοντας ανάγλυφη την εικόνα του επιθεωρητή γραμμών του τρένου, που συνδέει τη Μομπάσα με το Ναϊρόμπι , κερδίζει τον αναγνώστη από τις πρώτες κιόλας σελίδες.
     Η συγγραφέας που καλείται να λύσει τα αινίγματα του Ν’  Γκόρο , ενός χωριού στη μακρινή Κένυα, μας ταξιδεύει  στην ανατολική Αφρική , όπου παρακολουθούμε από κοντά τους κεντρικούς της ήρωες:   
    Η Γκλάντυς , η μαύρη γιατρός με τα κοτσιδάκια και  με κύριο χαρακτηριστικό τη βρετανική προφορά της, είναι θετή μητέρα ενός πεντάχρονου παιδιού.
    Η Βάλερι, η λευκή γιατρός, Αγγλίδα από τη μεριά της μητέρας της, αφού  εργάσθηκε κατά διαστήματα στην Ελλάδα, πατρίδα του πατέρα της αποφάσισε να κάνει την πρακτική της εξάσκηση στην Κένυα, μεριάζοντας φόβους και τυχόν ενδοιασμούς για το μεγάλο ταξίδι…
« Η γειτονιά λεγόταν Καχάβα Γουεντάνι, που σήμαινε Αγάπη για τον καφέ. Στην πραγματικότητα, Γουεντάνι σημαίνει αγάπη για ένα μέρος. Γουεντάνι είπε μέσα της.  Γουεντάνι. Αυτό με έχει φέρει εδώ».
      Η πρώτη συνάντηση των δύο γυναικών στην κλινική “ Ιντιπέντεντ Χελθ Μίσσιον ”στο Ναϊρόμπι έχει έναν κοινό σκοπό και έναν κοινό προορισμό, την αποστολή τους στο Νακούρου.  Και, η περιπέτεια αρχίζει… στην περιοχή που μαστίζεται από τη φτώχεια και την εξάπλωση του ’Ειτζ από μητέρα σε παιδί.
Οι ζωντανές εικόνες από τις παραγκούπολεις της Κένυας,  εναλλάσσονται με σκηνές της καθημερινής ζωής των κατοίκων στον αγώνα τους για την επιβίωση την ίδια ώρα που έρχονται αντιμέτωποι με την άνιση μάχη κατά της ασθένειας.
     Με την πλαστικότητα του λόγου της και το προσωπικό της ύφος γραφής η Πόλυ Χατζημανωλάκη συνθέτει αυθεντικούς στέρεους χαρακτήρες , τους οποίους , χωρίς φόρτιση, τους προσεγγίζει με μια αδιόρατη τρυφερότητα και ευαισθησία, καθώς είναι χαραγμένοι στο χαρτί με τη βαθιά γνώση του χώρου που βρίσκονται και του χρόνου που γράφει ιστορία…
     Διατρέχοντας τις σελίδες « Από το Βιβλίο Μνήμης του Αναστάσιου » η συγγραφέας θέλει τη Γκλάντυς να καταγράφει  βιώματα και μνήμες καθημερινά - κρίκους, που συνδέονται μεταξύ τους με μια  αλυσίδα καταστάσεων -  μέχρι να γνωρίσει ο  θετός της γιος, μέσα από ένα ημερολόγιο, τα μέλη της  οικογένειας του, που δεν υπάρχουν πια. Κι έτσι, οι παράλληλες ζωές των ηρώων της, το χθες που διασταυρώνεται με το σήμερα, οι  μοναδικές στιγμές που ξετυλίγονται ταυτόχρονα της πολυτάραχης ιστορίας της Κένυας, πλέκουν τον ιστό μιας θαυμάσιας αφήγησης.  
« Καλέ μου Αναστάσιε, θα αρχίσω να σου γράφω την ιστορία των Αμπισάι…και νιώθω πως ίσως κι εγώ μάθω έτσι τελικά ποια είμαι…»,«…Γι’ αυτό, γιε της καρδιάς μου, σου τα γράφω όλα αυτά…»
      Η πλοκή  του βιβλίου κορυφώνεται τη στιγμή που η Γκλάντυς ξεκινάει -μετά από χρόνια ισχυρής επιθυμίας, που σαν σαράκι την κατατρώει - να βρει τις ρίζες της και αναζητά  την αληθινή της ταυτότητα.
 «…Από την παιδική μου ηλικία δεν θυμάμαι τίποτα παρά μόνο το μοναστήρι. Το πώς βρέθηκα εκεί είναι βέβαια μυστήριο. Μπορεί να με άφησαν όπως τον Μωυσή στο καλαθάκι, του μοναστηριού…».
      Κι όταν τελειώσουν οι σελίδες και, ακόμα  έχεις το βιβλίο στα χέρια σου, ξεπηδά στο νου η Γκλάντυς  με την  καλοσύνη να ξεχειλίζει από το χαμόγελο της και, είναι σαν να την ακούς να μιλάει σουαχίλι. Η  Βάλερι κάτω από ένα υπόστεγο μες στην κάψα της ημέρας να προσπαθεί να καταλάβει… Βλέπεις μπροστά στα μάτια σου τον αυστηρό αλλά ανθρώπινο Στηβ, διευθυντή της κλινικής στο Ναϊρόμπι, τον  Κέβιν με το βαν του να χοροπηδά στις λακκούβες του λασπωμένου δρόμου. Τα παιδιά που παίζουν ποδόσφαιρο με μία κολοκύθα…
      Σ’ ένα μυθιστόρημα που γοητεύει και αγγίζει τον αναγνώστη - κατάθεση ανθρωπιάς και αγάπης για τον άνθρωπο - η μυθοπλασία και οι αληθινές πλευρές της ζωής ταυτίζονται μ’ έναν τρόπο που διαφέρει. Και, τα αινίγματα του Ν’ Γκόρο αρχίζουν πλέον να λύνονται ένα, ένα..
Πόλυ Χατζημανωλάκη Βιογραφικό  
"Γεννήθηκα στην Κάλυμνο και μεγάλωσα στη Ρόδο. ΄Εχω σπουδάσει Φυσική στην Αθήνα και έκανα στο διδακτορικό μου στις Βρυξέλλες., στη Στατιστική Μηχανική με τον Ilya Prigogine (Βραβείο Νόμπελ Χημείας 1977). Για ένα διάστημα εργάστηκα στο Πανεπιστήμιο του Texas στο Austin και μετά την επιστροφή μου στην Ελλάδα, δίδαξα φυσική και διηύθυνα το πρόγραμμα του International Baccalaureate σε ένα μεγάλο ιδιωτικό σχολείο της Αθήνας. Είμαι μέλος του δικτύου Σχολικής Καινοτομίας και υπεύθυνη ενός πανελλήνιου διαγωνισμού ανάγνωσης λογοτεχνικού βιβλίου για παιδιά (Βιβλιοδρομίες)
Το πρώτο μου βιβλίο «Οι Μέλισσες του Κάλβου τριγυρίζουν στα λιβάδια του Λινκολνσάιρ» κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ταξιδευτής τον Ιούλιο του 2008, ενώ το επόμενό μου μυθιστόρημα «Η ράχη της κολοκύθας» είναι προγραμματισμένο για τον Οκτώβριο του 2010.
Έχω δημιουργήσει τρία ιστολόγια:
Το Πινακίδες από Κερί http://waxtablets.blogspot.com/
Και στα Αγγλικά http://wax-tablets.blogspot.com/
Στην τρύπα του λαγού http://stintrypatoulagou.blogspot.com/
«Στην τρύπα του λαγού» πραγματοποιούνται αναγνωστικές ανταλλαγές και μεταφορές ανάμεσα στη λογοτεχνία και τον κόσμο του διαδικτύου ενώ στις Πινακίδες από Κερί δημιουργώ κείμενα που λειτουργούν σαν κέρινα εκμαγεία, φιλοξενώντας χειρονομίες, ιστορικές στιγμές, αποτυπώσεις στο χάρτη, υποθετικές συναντήσεις με αξιοσημείωτους ανθρώπους, πολυτροπικά λογοτεχνικά δοκίμια, συναντήσεις και διασταυρώσεις λογοτεχνικών κειμένων με κινηματογραφικές ταινίες…
Όπως και στο βιβλίο μου, όπου αναζήτησα, στοιχειοθετώντας με τεκμήρια τη φαντασία μια υποθετική ζωή για τον Ανδρέα Κάλβο, όπου θα ήταν μελισσοκόμος προσπαθώ να δημιουργήσω παράλληλες – εναλλακτικές ζωές για αγαπημένες μορφές από το χώρο της τέχνης ή της λογοτεχνίας, χρησιμοποιώντας το απλό μέσο του φωτογραφικού Άλμπουμ, όπου ο κόσμος μέσα συγχέεται και αλληλεπιδρά με τον κόσμο έξω, προσφέροντας νέες δυνατότητες ύπαρξης μυθιστορηματικούς ήρωες ή δημιουργούς και μυθιστορηματικό βάθος στην δική μου καθημερινότητα η οποία συγχέεται με τη φαντασία στην ίδια αφήγηση.

Πηγή: avecnews

Βιβλίο αξιανάγνωστο: Η Χλόη Μουρίκη γράφει για τα Αινίγματα του Ν΄γκόρο στο περιοδικό το Δέντρο

Σκέφτηκα να "ψηφιοποιήσω" μια ανάγνωση της Χλόης Μουρίκη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό το Δέντρο, στο τεύχος Νο 189 - 190, του Νοεμβρίου 2012 το αφιερωμένο στον ερωτικό λόγο για τα "Αινίγματα του Ν΄γκόρο".
Ψηφιοποίηση όχι ακριβώς. Φωτογράφισα το κείμενο και το εξώφυλλο του περιοδικού. Βρήκα και στο διαδίκτυο μια φωτογραφία του βιβλίου μου και την παραθέτω.




Δευτέρα, 22 Σεπτεμβρίου 2014

Αυτό που έχει σημασία είναι να είναι κανείς ειλικρινής με τον εαυτό του με την αφόρητη μερικές φορές ανάγκη που νοιώθει ότι θέλει να γράψει και ας μην αποτιναχτεί από το έργο του η σκόνη του χρόνου.

Πρίν κάμποσο καιρό δημοσιεύτηκε στην ηλεκτρονική εφημερίδα Ελληνική Γνώμη, μια ομογενειακή εφημερίδα της Γερμανίας,  μια συνέντευξή μου στην κυρία Βάσω Β. Παππά.
Εκτός από τα απλά γεγονότα της βιογραφίας, ήταν αφορμή να κουβεντιάσουμε θέματα που ίσως ενδιαφέρουν περισσότερους. Για την αγάπη στα μαθηματικά, τις σπουδές στη Φυσική, τα θεμέλια της επιστήμης, τη λογοτεχνία, τη λογοτεχνία, τη λογοτεχνία, τη σκόνη του χρόνου. Σκέφτηκα να την αναρτήσω και στις Πινακίδες από κερί, για τους φίλους που ίσως έχουν χρόνο να τη διαβάσουν. 

poly

Επιμέλεια: Βάσω Β. Παππά.   Vas_nikpap@yahoo.gr
Tην Πόλυ Χατζημανωλάκη τη γνωρίσαμε ως συγγραφέα μυθιστορημάτων και θεατρικών έργων, ως συνεργάτη της εφημερίδας «Αυγή» στη στήλη«Ημερολόγια Αναγνώσεων», αλλά ως φαίνεται υπάρχουν κι άλλες πτυχές της προσωπικότητάς της που δε γνωρίζαμε ως τώρα ότι υπάρχουν. Σήμερα, μας μιλάει με την ιδιότητα της ποιήτριας, καθώς, πρόσφατα κυκλοφόρησε η πρώτη της ποιητική συλλογή «Το αλφαβητάρι των πουλιών». Η Πόλυ Χατζημανωλάκη δεν έχει ανάγκη από συστάσεις. Είναι μια γυναίκα με έντονη παρουσία στο χώρο των socialmedia, έχει δημιουργήσει τα ιστολόγια«Πινακίδες από Κερί»(http://waxtablets.blogspot.com) και «Στην τρύπα του λαγού» (http://stintrypatoulagou.blogspot.com) και προσφάτως τις flaneries (http://polyhatj.wordpress.com) όπου αναρτά δικές της φωτογραφίες σχολιασμένες με πρωτότυπα κείμενα. Επίσης, στα σχόλιά της στους αναρτημένους στο facebook ζωγραφικούς πίνακες της ποιήτριας και ζωγράφου Παυλίνας Παμπούδη βασίστηκαν οι λεζάντες στον κατάλογο της τελευταίας της έκθεσης, «52 παραμύθια άγραφα, εικονογραφημένα». Μια γυναίκα ιδιαίτερα ευφυής και με κατασταλαγμένες φιλοσοφημένες απόψεις.
Κυρία Χατζημανωλάκη, να ξεκινήσουμε τη συνέντευξη με το πρώτο στοιχείο του βιογραφικού σας. Γεννηθήκατε στην Κάλυμνο. Τι είναι εκείνο που σάς έρχεται πρώτο ως εικόνα όταν σκέφτεστε την παιδική σας ηλικία στο νησί; Εκτός από τις αρχές και τις αξίες που σας εμφύσησαν οι γονείς σας, υπάρχει κάτι που έχει ιδιαίτερη βαρύτητα για σας και που είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με εκείνους;
Πράγματι έχω έντονες εικόνες από την Κάλυμνο, το νησί που γεννήθηκα. Και τούτο έχει σχέση με το ότι μεγάλωσα και πήγα σχολείο μέχρι τις τρεις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου στη Ρόδο, έξι ώρες με το πλοίο από την Κάλυμνο. Αυτό που θυμάμαι έντονα είναι τη δυσκολία, την περιπέτεια που ήταν, πενήντα χρόνια πριν, αυτές οι μετακινήσεις από το ένα νησί στο άλλο. Τίποτα δεν ήταν αυτονόητο και εύκολο, όπως είναι τώρα. Το πλοίο δεν άραζε στο λιμάνι της Καλύμνου. Οι επιβάτες έμπαιναν σε βάρκες που τους έβγαζαν στη στεριά. Μια ανασφάλεια, μια ταραχή, μια επαφή με τα στοιχεία της φύσης. Από το μεγάλο πλοίο να μπαίνεις στη βαρκούλα που την λίκνιζε έντονα το νερό, από κάπου μεσοπέλαγα για να φτάσεις στη στεριά. Το ίδιο και κατά την αναχώρηση. Την αβεβαιότητα του πότε θα έρθει το “βαπόρι” – συνήθως χαράματα – θυμάμαι τη γιαγιά μου να μας ξυπνά πολύ νωρίτερα, το ξύλινο χειροκίνητο καρότσι με τον αγωγιάτη που μεταφέρει τις αποσκευές στο λιμάνι και την αναμονή να φανούν από μακριά στο σκοτάδι, σαν σε όνειρο, τα φωτάκια του πλοίου. Θυμάμαι πώς είναι να μεγαλώνεις σε ένα σπίτι που δουλεύουν – ισότιμα – και οι δυο γονείς, η μητέρα μου ήταν δασκάλα. Μια ανεξαρτησία από την παιδική ηλικία, μια αυτονομία. Μαθαίνεις από τις συμπεριφορές, από τα πράγματα που δεν λέγονται. Θυμάμαι από τον πατέρα μου έναν αντιαυταρχικό τρόπο συμπεριφοράς, σεβασμός στην προσωπικότητα και την κρίση μου χωρίς απαγορεύσεις, που πολλές φορές τον έφερνα στα όριά του, την αγάπη για τα μαθηματικά και το ότι το διάβασμα είναι απόλαυση. Τον θυμάμαι να ξενυχτά διαβάζοντας ένα βιβλίο που του άρεσε, ενώ έπρεπε να ξυπνήσει το πρωί για τη δουλειά. Αυτό, ως βίωμα, μετρά περισσότερο από οποιαδήποτε παραίνεση.
Είσαστε μία πολίτης του κόσμου. Γεννηθήκατε στην Κάλυμνο, ζείτε στην Αθήνα, εκπονήσατε τη διδακτορική σας διατριβή στις Βρυξέλλες, κοντά στον ΝομπελίσταIlyaPrigogine, εργαστήκατε στο Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Austin. Μιλήστε μας γι’ αυτές τις διαδρομές της ζωής σας. Τι μαθήματα έχετε πάρει από τα ταξίδια σας;
Το πρώτο μεγάλο ταξίδι είναι οι σπουδές στη Φυσική στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας. Από τα 150 άτομα περίπου που ήμασταν στο πρώτο έτος, κανείς δεν σκεφτόταν ότι θα ασχοληθεί με την διδασκαλία της Φυσικής στο Σχολείο. Οι περισσότεροι από εμάς, θέλαμε να κάνουμε έρευνα, να φτάσουμε στα θεμέλια της επιστήμης, να μάθουμε τα μυστικά του κόσμου, αρκετοί είχαν γοητευτεί από τις τόσες ειδικότητες που υπήρχαν, από την μικρότερη κλίμακα μέχρι τα όρια του Σύμπαντος και την υγεία του ανθρώπου.
Εγώ είχα στο νου μου την ιστορία των ιδεών, τον μετασχηματισμό των μοντέλων που έχουμε για τον κόσμο. Αισθανόμουν λοιπόν και πνευματική πρόκληση. Σε αυτό συνέβαλε και το ότι βρέθηκα τότε σε ένα κύκλο νέων φοιτητών που ανήκαν στην αριστερά και συζητούσαν για ιδέες και φιλοσοφία σχετικά με τη φυσική φιλοσοφία και τη φυσική και ένοιωθα μια εσωτερική πληρότητα… Αυτή την εικόνα για τον έξω κόσμο, την ενοποιητική, την ουσία της, πίστευα ότι θα την συνέχιζα αν βάθαινα περισσότερο στη θεωρητική φυσική και έτσι ξεκίνησα και τις μεταπτυχιακές σπουδές μου εκεί. Ο δρόμος μου με έφερε σε ένα τμήμα στις Βρυξέλλες υπό τον IlyaPrigogine τον Νομπελίστα, που προσπαθούσε να καταλάβει – να συλλάβει θεωρητικά και να θεμελιώσει στη Φυσική το βέλος του χρόνου της ζωής, της πραγματικότητας. Ότι γεννιόμαστε δηλαδή νέοι και πεθαίνουμε γέροι. Αυτή τη διαφορά παρελθόντος και μέλλοντος, μια και η παραδοσιακή φυσική δεν την διακρίνει στα θεμέλιά της. Οι εξισώσεις δηλαδή που τα διέπουν δεν αλλάζουν αν κοιτάμε προς τα μπρος ή προς τα πίσω… Έχω πολλά να πω για τα ταξίδια μου και τη ζωή μου και στις Βρυξέλλες που είναι μια κεντροευρωπαϊκή πρωτεύουσα, παραδοσιακή, πολυεθνική, πολύγλωσση, με μεγάλη κοινότητα Ελλήνων φοιτητών αλλά και μεταναστών και υψηλόμισθων υπαλλήλων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με πολλά σωματεία, πολλά ελληνικά καφενεία, πλήθος πολιτιστικές δραστηριότητες και στην τοπική κοινωνία αλλά και στον κύκλο των Ελλήνων. Είχα την ευκαιρία να συμμετέχω μαζί με άλλους Έλληνες φίλους μεταπτυχιακούς, στο ραδιοφωνικό σταθμό του πανεπιστημίου το Radiocampus, στην ελληνική εκπομπή το CafeImaginaire που είχε βρεθεί στο κέντρο των πολιτιστικών πραγμάτων της μικρής ελληνικής κοινωνίας. Λογοτεχνικές εκπομπές, αφιερώματα, συνεντεύξεις σε σπουδαίους καλλιτέχνες που έρχονταν εκεί… Και παράλληλα οι σπουδές, η έρευνα δίπλα σε έναν Νομπελίστα, το πάθος που κατάφερνε να εμπνέει και να μοιράζεται με τους συνεργάτες του. Μια εποχή συναρπαστική. Και μετά η εμπειρία της Αμερικής. Μια χώρα της αφθονίας, μια χώρα ανοιχτή αγκαλιά που προσπαθούσε να σε κρατήσει κι εγώ, για διάφορους λόγους – προσωπικούς – να προσπαθώ να μην ενδώσω, να μην παρασυρθώ από τις σειρήνες της αφομοίωσης και της ενσωμάτωσης. Επέστρεψα στην Ελλάδα.
Πρόσφατα κυκλοφόρησε η ποιητική σας συλλογή “Το αλφαβητάρι των πουλιών”. Τι σάς ενέπνευσε και πώς προέκυψε ο τίτλος της; Τι δώρα πιστεύετε ότι σας έχει χαρίσει η ποίηση;
Το αλφαβητάρι είναι το πρώτο βιβλίο του συλλαβισμού στα μικρά παιδιά. Πριν ακόμα μάθουν την ανάγνωση και την γραφή. Η γλώσσα των πουλιών, τα κελαϊδίσματα, οι κελαηδισμοί, αλλά και τα σιβυλλικά και ανεξιχνίαστα μηνύματα στο δημοτικό τραγούδι – τι λένε τα πουλάκια; – για θυμηθούμε το τραγούδι του Νεκρού Αδελφού, εκφράζουν την επαφή με τον άλλο κόσμο το επέκεινα, τον ψυχικό που δεν κοινωνείται μόνο με τον ορθό λόγο. Η πορεία μου στην ποίηση, ακολούθησε την είσοδό μου στα γράμματα με δυο μυθιστορήματα και τρία θεατρικά έργα που έγινε σε μεγάλη ηλικία. Υπηρέτησα εκτός από την επιστήμη και τον πεζογραφικό λόγο. Αισθάνομαι όμως σιγά σιγά ότι βρίσκομαι σε μια πορεία ελαφρότητας, “πτηνότητας”, διάθεσης να εκφραστώ με τους κελαηδισμούς των πουλιών. Για αυτό τον λόγο και το ομότιτλο ποίημα στην ποιητική μου συλλογή το αλφαβητάρι των πουλιών.
Θα αποστηθίσω / Τα λόγια των πουλιών τα ελαφρά / Και στην καρδιά μικρές φωλιές ενθυμημάτων / Θα χαράξω / Ονόματα να τα φωνάζω να έρχονται / Με την ανθρωπινή τους ομιλία να τ’ ακούω / Τι λένε τα πουλάκια; / Ένα αλφαβητάρι να συλλαβίζω κι εγώ / Ταπεινά / Έξω στους δρόμους / Εκεί που ανθίζουν τα τηλεγραφόξυλα / Να γίνεται ένα περιβόλι ο κόσμος.
Όπου εντάσσομαι στο πρώτο σκαλί μιας πορείας μη πεζογραφικής – πτητικής θα έλεγα…
Στη συλλογή σας πέρα από θέματα υπαρξιακά, συναντά κανείς μυστικές συνομιλίες με την Έμιλυ Ντίκινσον, την Φρίντα Κάλο, τον Αντρέι Ταρκόφσκι, τον Σαιντ Εξυπερύ και άλλους μυθιστορηματικούς ή μυθικούς ήρωες και ηρωίδες ή χαρακτήρες του κινηματογράφου και του θεάτρου. Πώς είναι να “κατοικούν’ μέσα σας όλοι αυτοί οι ήρωες και με ποια από τις ηρωίδες ταυτιστήκατε περισσότερο;
Οι μορφές αυτές των προσώπων, πραγματικών, μυθιστορηματικών ή μυθικών είναι μορφές τους οποίους έχω συναντηθεί κατά τη διάρκεια της ζωής μου, έχω πνευματικές οφειλές στο έργο τους. Ο καθένας με τον τρόπο του έχει συμβάλει στη διεύρυνση του πνευματικού και του ψυχολογικού μου ορίζοντα. Ο καθένας χωριστά και με διαφορετικό τρόπο, με τα βιώματα, με τις πράξεις του, με τα λόγια του, με τους στίχους του, με τους πίνακές του, τα κινηματογραφικά του έργα, συνετέλεσε σε μια μυητική διαδικασία ανθρωποποίησης και έχει αφήσει το ίχνος του στην προσωπικότητά μου. Αν το δεις πιο λοξά, ίσως φαίνεται με κατάληψη με κατοίκηση από αγαθά πνεύματα…Το αισθάνομαι σαν ευλογία, σαν ένα τρόπο διαρκούς αλληλεπίδρασης, μια συνεχιζόμενη εξέλιξη του εαυτού μου. Δεν ταυτίζομαι περισσότερο με κανέναν ήρωα και καμία ηρωίδα. Πολύ σωστά αναφέρατε τη λέξη “ταυτίζομαι” γιατί ενώ συνομιλώ, ή παρατηρώ, ή μιλώ εκ μέρους του ήρωα, στην πραγματικότητα μετατοπίζομαι ψυχικά, διευρύνεται η συνείδησή μου…
Με τη συγγραφή εκτίθεται η ψυχή του ποιητή. Εξαιτίας αυτού, έχετε αισθανθεί πιο ευάλωτη στα μάτια των οικείων σας προσώπων;
Εκτίθεται η ψυχή του ανθρώπου που γράφει, αλλά αγγίζεται και η ψυχή του ανθρώπου που διαβάζει. Θυμάμαι τον Καβάφη που έγραψε για μια πανοπλία που είχε φτιάξει, εννοώντας μια ψυχική θωράκιση που αφορά την ποίηση αλλά και γενικότερα τον εαυτό του απέναντι στους άλλους. Όλοι διαθέτουμε τέτοιες θωρακίσεις κι εγώ το ίδιο πιστεύω. Ωστόσο, στον περίγυρο των δικών μου ανθρώπων, στο οικογενειακό και το στενό μου περιβάλλον εισπράττω αγάπη και αποδοχή και μπορώ να πω ακόμα περισσότερη από τότε που άρχισα να τους διαβάσω τα ποιήματά μου.
Πολλοί είναι εκείνοι που ισχυρίζονται ότι ο δημιουργός δεν έχει ανάγκη να επικοινωνεί και να γνωρίζει το αναγνωστικό του κοινό. Ποια η προσωπική σας άποψη; Μπορείτε να σκιαγραφήσετε το πορτρέτο του αναγνώστη που θα τον αγγίξει περισσότερο η συλλογήσας;
Έχουμε την ευκαιρία να ζούμε σε μια εποχή που το κείμενο ενός δημιουργού μπορεί να φτάσει με μεγάλη αμεσότητα τον αναγνώστη και το αντίστροφο να συμβεί με την ίδια αμεσότητα στην εποχή του διαδικτύου που ζούμε. Αυτό συμβαίνει σε μένα που τα τελευταία χρόνια επικοινωνώ και δημιουργώ μέσα από τις σελίδες του διαδικτύου και αλληλεπιδρώ και με το έργο άλλων δημιουργών. Αυτή η αμεσότητα της ανταπόκρισης, φέρνει σε επαφή με ένα παλίμψηστο αναγνώσεων, και αναδράσεων. Πολλές φορές οι σελίδες του διαδικτύου μετατρέπονται σε ποιητικά εργαστήρια συνδημιουργίας. Οι αναγνώσεις, οι ερμηνείες, η πληθώρα των προσλήψεων είναι στο τραπέζι. Αυτό που έρχεται πίσω σε αυτόν που στέλνει το μήνυμα είναι το αποτύπωμα της ψυχής του άλλου. Μια άλλη ανθρώπινη ιστορία, άλλα βιώματα. Πολλές φορές ακούω ή διαβάζω για ένα ποίημά μου που έχει συγκινήσει για λόγους που ποτέ δεν το περίμενα.  Υπάρχουν άγνωστα σε μας σημεία επαφής. Όσο για τον ιδανικό αναγνώστη – αυτό νομίζω έχει ειπωθεί τόσο όμορφα από τον Μπωντλαίρ. Ο υποκριτής. Ο όμοιός μου, ο αδελφός μου…
Διατελέσατε μέλος του Γραφείου Εκπαιδευτικής Έρευνας των Εκπαιδευτηρίων Γείτονα και ασχοληθήκατε για χρόνια με προγράμματα Βιωματικής Μάθησης και Φιλαναγνωσίας. Είναι αυταπόδεικτο ότι η πολιτισμική ανάπτυξη χρειάζεται οικονομικούς πόρους. Σαφέστατα αν δημιουργηθεί μια οικονομία και μια κοινωνία πιο ανοιχτή με τον υπόλοιπο κόσμο θα δημιουργηθούν μεγαλύτερες δυνατότητες για δημιουργία και ανάπτυξη του πολιτισμικού μας περιβάλλοντος. Αισιοδοξείτε, ποια η άποψή σας για τη σχέση των Ελλήνων με την παιδεία και την μόρφωση;
Αισιοδοξώ. Πιστεύω πως ο καλύτερο τρόπος για την ανάπτυξη του πολιτισμικού περιβάλλοντος, είναι η δημιουργία και η πράξη σε προσωπικό και τοπικό επίπεδο. Πάνω από μακρόπνοους σχεδιασμούς, χαρτογραφήσεις και σχέδια για τον πολιτισμό βρίσκεται ο άνθρωπος που αγαπά την τέχνη, τη λογοτεχνία, την ποίηση και το εννοεί χωρίς να προσπαθεί να το επιβάλλει στους άλλους. Σκέπτομαι πάντα τον πατέρα μου και το πάθος με το οποίο τον έβλεπα να διαβάζει για τη δική του απόλαυση. Αν οι άνθρωποι δεν καλλιεργούν τον κήπο μέσα τους, δεν θα είναι σε θέση να ασχοληθούν με μεγαλύτερα περιβόλια και λιβάδια. Δεν τους αφορά και δεν ξέρουν το πως.

“τώρα σαρώνει αργά, υπομονετικά σαν να μην ήταν νέος/
σαν να μη βιάζεται/
σπρώχνοντας το χρόνο ένα πήχυ πιο πέρα/
κάθε φορά.
Ο χρόνος. Τι είναι αυτό που κάνει ένα έργο να αντέχει στο χρόνο; Και είναι ζητούμενο αυτό για έναν ποιητή τελικά;
Δεν με απασχόλησε ποτέ ως δημιουργό, η αντοχή στο χρόνο του δικού μου έργου. Όχι πως τώρα που το σκέπτομαι δεν με ενδιαφέρει. Ωστόσο, όταν γράφεις, αυτό που θέλεις να εκφράσεις είναι αυτόν τον αόρατο παλμό που προσπαθείς να ακούσεις εντός. Φυσικά και αυτό θα έχει κάποιου είδους σχέση και με την εποχή και με την επιφάνεια της ιστορίας στην οποία ζούμε κα την μικρή και την μεγάλη. Έχει σχέση με τις φωνές των νεκρών, αυτών που έγραψαν πριν από μας, των δημιουργών, έχει σχέση το αφηρημένο αυτό θεϊκό ον την Μούσα που εμφυσά το πνεύμα και πολλοί ποιητές την επικαλούνται. Ενδεχομένως όσο καλύτερα εκφράζει ένα έργο τον καιρό του, τόσο λιγότερο αντέχει στον χρόνο. Ίσως αυτοί που έγραψαν υπαρξιακά εκφράζουν και αυτή με τον τρόπο τους την επικαιρότητα και τα αδιέξοδα της εποχής τους. Αυτό που έχει σημασία είναι να είναι κανείς ειλικρινής με τον εαυτό του με την αφόρητη μερικές φορές ανάγκη που νοιώθει ότι θέλει να γράψει και ας μην αποτιναχτεί από το έργο του η σκόνη του χρόνου.
Σήμερα, εν σχέσει με παλιότερα οι πόρτες των εκδοτικών οίκων ανοίγουν πάρα πολύ δύσκολα για ένα νέο δημιουργό. Παρ’ όλα αυτά όμως, πολλοί νέοι ποιητές έχουν δυναμική παρουσία στα socialmedia, κινoύνται αυτόνομα και συσπειρώνουν κόσμο όπως γινόταν παλιότερα. Κατά τη γνώμη σας όμως, οι παλιοί αποδέχονται τους καινούργιους;
Νομίζω ναι. Υπάρχουν και στο χώρο των socialmedia παλιοί και καταξιωμένοι ποιητές που έχουν και αυτοί μια δεύτερη ευκαιρία να επικοινωνήσουν το έργο τους. Σε κάποιο βαθμό αποδέχονται τους νέους, τους αγαπούν και τους στηρίζουν. Ο καθένας έχει τις προτιμήσεις του, υπάρχουν φυσικά οι συμπάθειες και οι εκλεκτικές συγγένειες. Αλλά είναι εκπληκτικό το τι ευκαιρίες προσφέρονται και στις δυο πλευρές…
Στο τέλος της κάθε ημέρας σκέφτεσθε…
Όπως όλοι οι άνθρωποι, έτσι κι εγώ υποθέτω, μεταξύ ύπνου και ξύπνου αφήνομαι στις πιο παράξενες και δημιουργικές σκέψεις. Παρά το ότι έφτασα στο μεσοστράτι της ζωής,   δυσκολεύομαι να αφήσω αυτό που κάνω – γράφω ή διαβάζω – για να πάω για ύπνο. Ακόμα φαίνεται δεν έχω συμφιλιωθεί με τον εαυτό μου.

Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε εδώ: http://www.elliniki-gnomi.eu/%CE%B1%CF%85%CF%84%CF%8C-%CF%80%CE%BF%CF%85-%CE%AD%CF%87%CE%B5%CE%B9-%CF%83%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CF%83%CE%AF%CE%B1-%CE%B5%CE%AF%CE%BD%CE%B1%CE%B9-%CE%BD%CE%B1-%CE%B5%CE%AF%CE%BD%CE%B1%CE%B9-%CE%BA%CE%B1/