Tanto gentile e tanto onesta pare
la donna mia quand'ella altrui saluta,
ch'ogne lingua deven tremando muta,
e li occhi no l'ardiscon di guardare.
Ella si va, sentendosi laudare,
benignaments d'umilta vestuta;
e par che sia una cosa venuta
da cielo in terra a miracol mostrare.
Mostrasi si piacente a chi la mira,
che da per li occhi una dolcezza al core,
che'ntender no la puo chi no la prova:
e par che de la sua labbia si mova
un spirito soave pien d'amore,
che va dicendo a l'anima: "Sospira!".
Μοιάζει ευγενική και ταπεινή η κυρά μου,
σε όποιον το λόγο δίνει με ένα καλημέρα,
που η φωνή τρεμουλιαστά την ομιλία παύει.
Τα μάτια να την αντικρίσουν - όχι δεν τολμούν.
Όπου σταθεί για ένα πράγμα λένε
την αρετή της κι όμως ρούχα ταπεινά
φορώντας μοιάζει κάτι θαυμαστό σταλμένο
από τον ουρανό στη γη, σημάδι στους ανθρώπους
Αυτοί που βλέπουν γίνονται από χάρη γητεμένοι
κι από τα μάτια τους η γλύκα την καρδιά χτυπά
Όσοι χτυπήθηκαν μονάχα είναι που ξέρουν:
Από το πρόσωπό της φαίνεται να βγαίνει
πνεύμα ευγενικό γεμάτο αγάπη που όντας
πετάξει πάνω στην ψυχή, της λέει να στενάξει!
Δάντης, Σονέτο ΧΙΙΙ. (*)
Το παραπάνω σονέτο (Tanto gentile e tanto onesta pare) από τη Νέα Ζωή (Vita Nuova) του Δάντη, λέγεται ότι γράφτηκε για την αγαπημένη του, τη Βεατρίκη.
Ο έρωτας του Δάντη για τη Βεατρίκη, από τις ακραίες μορφές πνευματικού, σχεδόν μυστικιστικού έρωτα, από αυτούς που γεννιούνται από μια φευγαλέα χειρονομία, από αυτούς που δεν περιμένουν ανταπόκριση αλλά σιγοκαίνε τον ερωτευμένο περισσότερο και από το όσο κρατά μια ανθρώπινη ζωή, φώλιασε και βλάστησε στα ερωτικά του σονέτα της Νέας Ζωής και αργότερα στη Θεία Κωμωδία.
H Αφέντρα των λογισμών του, Μπεατρίτσε Πορτινάρι θα γίνει η οδηγός του στον Παράδεισο, μια και ο Βιργίλιος ως ειδωλολάτρης δεν μπορούσε να μπει εκεί.
Όπως λέει ο Μπόρχες, (1) ο Δάντης έγραψε ολόκληρη τη Θεία Κωμωδία, μόνο και μόνο «για να πραγματοποιήσει στο πλαίσιό της μια συνάντηση με την αγαπημένη του Βεατρίκη που η αληθινή ζωή τού στέρησε». Ο Μπόρχες είναι που λέει πάλι, ότι στην αρχή της Νέας Ζωής ο Δάντης «ανέφερε εξήντα γυναικεία ονόματα για να περιλάβει μεταξύ τους, μυστικά, το όνομα της Βεατρίκης».
Σε αυτό το πλαίσιο μάλιστα ο Δάντης, αντικρίζοντας την ενσάρκωση αυτής της αγάπης των ποιημάτων του, είχε ένα μυστικιστικό όραμα.
Ένα μυστικιστικό όραμα, ανάλογο με αυτό του Δάντη, φαίνεται ότι είχε και ο Πέρσης ποιητής Χαβίζ, στα νιάτα του, όταν ακόμα δούλευε σαν παραγιός σε ένα φούρνο. Είχε ερωτευτεί την Σαχν ελ Ναμπάτ, μια γυναίκα απίστευτης ομορφιάς από την οποία εμπνεόταν και που σ’ αυτήν απευθύνονταν τα ποιήματα του. Νιώθοντας ότι ότι ο έρωτας αυτός δεν είχε ανταπόκριση, αποφάσισε να πραγματοποιήσει την πρώτη μυστικιστική του αγρυπνία, συγκεντρώνοντας τη δύναμη της θέλησης του τόσο, ώστε να καταφέρει με αυτή την «μαγική» εκδήλωση της δύναμης του πνεύματος, να την κάνει να τον ερωτευτεί. Η τελετουργία αυτή έφερε βέβαια ένα διαφορετικό αποτέλεσμα: Κατά τη διάρκεια αυτής της μυστικιστικής έκστασης, και όσο ο Χαβίζ εστίαζε με όλη τη δύναμη της ψυχής του στην εικόνα της αγαπημένης του, παρουσιάστηκε μπροστά του, ως άγγελος, ένα άλλο ον απαράμιλλης ομορφιάς και θεϊκής εμπνεύσεως.
Παραδομένος πια στη θεική δύναμη, που ήταν ανώτερη από κάθε γοητεία, ο ποιητής Χαβίζ άρχισε να ακολουθεί το μυστικό δρόμο της ένωσης με το θείο…
Ας γυρίσουμε όμως στο Δάντη και τον παράξενο έρωτά του για τη Βεατρίκη.
Δεν είναι μόνο ότι ο θάνατος του τη στέρησε οριστικά μια και αυτή – που ήταν παντρεμένη με άλλον - πέθανε μόλις 24 ετών Παρά το ότι ζούσαν στη ίδια πόλη είναι ζήτημα αν συναντήθηκαν πάνω από δυο φορές. Τη μια φορά μάλιστα από αυτές – που όπως φαίνεται σε όλους τους πίνακες που τους έχουν μαζί αλλά τόσο χωριστά μια και η Βεατρίκη συζητάει στο δρόμο με τη φίλη της που τη συνοδεύει, ενώ ο ποιητής κοιτάει αποσβολωμένος κάπου. Ο ίδιος πάντως γράφει στην αυτοβιογραφία του ότι τον χαιρέτησε από μακριά.
Αυτή τη χειρονομία της έχει στην ψυχή για όλη του τη ζωή. Ένας χαιρετισμός από
από μακριά, τυπικός και φευγαλέος, είναι που στοιχειώνει τη σκέψη του ποιητή όταν μένει μόνος του και τη σκέφτεται και τη ξανασκέφτεται:
«Tanto gentile e tanto onesta pare
la donna mia quand'ella altrui salute…»
«Μοιάζει ευγενική και ταπεινή η κυρά μου,
σε όποιον το λόγο δίνει με ένα καλημέρα»
Του είπε καλημέρα.
Τον χαιρέτησε, αν μεταφράσουμε κατά λέξη το salute κάτι που μπορεί να έγινε και με ένα νεύμα της κεφαλής, χωρίς καν να του απευθύνει το λόγο, και που αυτός μάλλον δεν ανταπέδωσε γιατί σύμφωνα με το σονέτο τόσο πολύ έτρεμε από τη συγκίνηση που δεν μπορούσε να μιλήσει.
ch'ogne lingua deven tremando muta,
που η φωνή τρεμουλιαστά την ομιλία παύει. – βουβαίνεται
Επομένως, αν θεωρήσουμε το σονέτο ως μαρτυρία αυτής της περίφημης συνάντησης, κατά πάσα πιθανότητα η Βεατρίκη μπορεί να του έγνεψε αλλά αυτός μάλλον δεν τη χαιρέτησε.
Τουλάχιστον την είδε.
Ούτε και αυτό είναι βέβαιο μια και είναι τόσο ταραγμένος που το βλέμμα του γυρνά μακριά.
e li occhi no l'ardiscon di guardare.
Τα μάτια να την αντικρίσουν - όχι δεν τολμούν.
Επομένως, το πιθανότερο είναι ότι σε εκείνη τη συνάντηση μάλλον δεν θα τόλμησε να την κοιτάξει. Βουβός λοιπόν και τυφλός, το μοναδικό μέρος που επιχειρεί να τη καλοδεί αυτήν το πάθος της ζωής του - που μοιάζει ευγενική και ταπεινή όταν χαιρετά - είναι σε έναν Παράδεισο που έχει σκαρώσει ο ίδιος και την αφήνει να τον ξεναγήσει.
Τι ερωτεύτηκε ο όμως ο ποιητής;
Αν πάρουμε στα σοβαρά τον Σίντνευ Ορ, τον μυθιστορηματικό ήρωα συγγραφέα του Πωλ ΄Ωστερ στη Νύχτα των Χρησμών(2):
«Τα κορμιά μετράνε, βέβαια – μπορεί να μετρούν περισσότερο από όσο είμαστε διατεθειμένοι να παραδεχτούμε – δεν ερωτευόμαστε όμως κορμιά, ερωτευόμαστε ο ένας τον άλλον και, αν ένα μέρος από αυτό που είμαστε περιορίζεται σε σάρκα και οστά, υπάρχει ένα εξ ίσου μεγάλο κομμάτι για το οποίο τα πράγματα δεν είναι έτσι. Όλοι το ξέρουμε αυτό, τη στιγμή όμως που πηγαίνουμε πέρα από τον κατάλογο των επιφανειακών ιδιοτήτων και εικόνων τα λόγια αρχίζουν να μας εγκαταλείπουν, να συντρίβονται σε μυστικιστική σύγχυση και νεφελώδη άυλα μεταφορικά σχήματα. Μερικοί το αποκαλούν αυτό φλόγα της ύπαρξης. Άλλοι το αποκαλούν εσωτερική σπίθα ή εσωτερικό φως του εαυτού μας. Και άλλοι αναφέρονται σε αυτό ως φλόγα της ατομικότητας. Οι όροι πάντοτε αντλούν από εικόνες θερμότητας και φωτός, και αυτή η δύναμη, αυτή η ουσία της ζωής στην οποία μερικές φορές αναφερόμαστε ως ψυχή επικοινωνεί πάντοτε με τον άλλο με τα μάτια. Ασφαλώς οι ποιητές μας έχουν δίκιο όταν επιμένουν σε αυτό το σημείο»
Τι γίνεται όμως όταν από τη συγκίνηση έχεις γίνει – όπως ο Δάντης – βουβός μα κυρίως τυφλός; Χάνει τη δύναμή της αυτή η θερμή ουσία αυτή η φλόγα της ατομικότητας;
Από ότι φαίνεται όχι.
Και χωρίς να τολμάει ο ποιητής να το αντικρύσει, το πνεύμα του έρωτα, τον πλήττει κατευθείαν στην ψυχή. Και αφού δεν βλέπει «αισθάνεται» ότι εκπορεύεται από τα μάτια:
« Από το πρόσωπό της φαίνεται να βγαίνει»Και είναι αυτό το πνεύμα της αγάπης:
« πνεύμα ευγενικό γεμάτο αγάπη που όντας
πετάξει πάνω στην ψυχή, της λέει να στενάξει!»
(*) Theodolina Barolini, Dante and the origins of Italian Culture στο:
http://books.google.gr/books?id=WE8K_rZOQqkC&pg=PA33&lpg=PA33&dq=tanto+gentile+et+tanto+onesta&source=bl&ots=7iAwzFBdMC&sig=S2oot7-6s-2HqgKHxYOaAXM543k&hl=el&ei=XIjtSae8GqK5jAfAv_Ed&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7(1) http://www.happyfew.gr/www/archives/books/books19.htm
(2) Πωλ Ώστερ, Η νύχτα των Χρησμών, μετάφραση Βίκυ Κυριαζή, εκδ. Ζαχαρόπουλος
Πηγές εικόνων:
http://www.panhistoria.com/Stacks/Novels/Character_Homes/homedirs/1450images/Dante-Beatrice.jpg
http://pro.corbis.com/images/42-19496464.jpg?size=67&uid=%7B4F0E7384-A188-4D63-BC0D-8F6541BF23A5%7D
http://blog.sellsiusrealestate.com/wp-content/uploads/2006/09/Dante%20&%20Beatrice.png
http://farm3.static.flickr.com/2359/2222986265_c10e907284.jpg?v=0
http://www.amaana.org/sultweb/hafez.jpg
http://www.barakah.co.uk/bg%20w/gifts-bw/hafizcards-bw/ha205-bwm.jpg
http://meerchant.files.wordpress.com/2009/03/paul_auster_oracle_night1.jpg
